Þamanizm

Þamanizm Asya’da yayýlan dinlerden birinin adý. Þamaniler, ilahi (semavi) dinlerden hiçbirine inanmayan, yýldýzlara, aya, güneþe, heykellere, cinne tapýnan kimselerdir. Þaman, bu inanýþta en yüksek din adamýdýr. Þamanizm inancý Orta ve Doðu Asya’da yaþayan kavimler arasýnda yayýlmýþtýr.

Bütün dinlerin çýkýþ kaynaðý olarak kabul edilen Þamanizm‘in kökenleri ÝÖ 50 binli yýllara kadar dayanýr. Doðaya tapýnma, doðaya hükmeden (yaðmur, kar, güneþ, fýrtýna, rüzgar) güçlere tapýnmayý temel alan bir inanç þeklidir. Çýkýþ merkezi Orta Asya ve Kuzey Asya olarak bilinse de, Uzakdoðu’dan, Kuzey ve Güney Amerika’ya, hatta kýta Avusturalyasý’na kadar çok geniþ bir coðrafyaya yayýlmýþ olan bu inanç biçimi Türkler’in de ilk dini olarak karþýmýza çýkar. Bütün dünya coðrafyasýnda Þamanizm’e inanmýþ insanlarýn bu dini uygulayýþ biçimi küçük farklýlýklar gösterse de birbirine benzer çok fazla yaný vardýr. Þamanizm inanýþý Budizm, Hristiyanlik, Lamaizm, Ýslamiyet. vb. dinleri içerisinde bile kendine özgü formlarýný bu dinlerle kaynaþtýrarak varlýðýný sürdürmektedir. Birçok dinde bulunan dinsel geleneklerin temelinin çýkýþ noktasý aslýnda Þamanizm’dir.

Þamanizm, insanlýðýn belki de en eski dinlerinden biridir. Temel olarak sihir ve büyüye dayanýr. Her hangi bir kurucusu veya kutsal kitabý olmadýðý gibi ortaya çýkýþ tarihi de belli deðildir.Þamanizm ' in köken olarak anaerkil dönemde ortaya çýktýðý tahmin edilmektedir.. Yakutlarda erkek Þamanlar özel cübbeleri bulunmadýðý zamanlarda kadýn entarisi giyerek ayin yaparlar. Þamanlarýn çoðunun saçlarýný uzatma nedenlerinden biri de budur

Ýnanç ve Ýbadetleri

Þamanist inanca göre dünya, gök, yeryüzü ve yeraltý olmak üzere üç kýsma ayrýlýr. Altay Türklerine göre "Aydýnlýk Alemi", yukarýdaki dünyayý yani gökyüzünü Tanrý Ülgen'le ona baðlý iyi ruhlarý temsil eder.Yeryüzünü, yani "Orta Dünya"yi insanlar oluþturur. Yer altý dünyasý olan "Aþaðýdaki Dünya"yý ise Tanrý Erlik ve ona baðlý kötü ruhlar oluþturur. Ýyi ruhlarla iliþki kurup, iyilik yapan Þamanlara ak-Þaman, yeraltý ruhlarýyla konuþup, Erlik 'in hizmetinde olanlaraysa kara-Þaman denir.

Eski Türklerin de inandýðý din Þamanizm'di. Bu Þamanizm,Yakutlar ve Altaylar'da yaþayan ilkel Þamanizm aþamasýný bir süre sonra geride býrakmýþ, geliþmiþti. Avcýlýk ve ilkel tarýmla dar bir bölgede yaþayan boylarýn inanýþlarýyla, büyük devletler kuran, Çin Duvarý'yla Bizans arasýna yayýlmýþ halklarýn inanýþlarý ayný kalmamýþtý.

Çin kaynaklarýndan anlaþýldýðýna göre eski Orta-Asya Þamanizm ' inin temelleri Gök-Tanrý, Güneþ, yer, su, atalar ve ocak (ateþ) kültleridir.Bu baðlamda Asya halklarýnýn inandýðý Þamanlýðýn temelinde insan ve doðanýn birlik ile beraberliði ve uyumu düþüncesi yer alýr. Evren,dünya,insan,hayvan ve bitkiler alemi bir bütün olarak düþünülür. Dünya ve Gök,yaratma eylemini birlikte iþbirliði halinde gerçekleþtirmektedir. Bunlar bütün varlýklarýn yaratýcýsý olmalarýndan ötürü kutsaldýr. Ýþte bu yüzden Asya 'nýn Þamanist göçebe halklarýnda Gökle Yer Su'yu sayma ve bunlara saygý gösterme, bu göçebe halklarýn inanýþlarýnýn özünü oluþturmaktadýr. Daðýn eteðinde ya da zirvesinde, nehrin ya da gölün kýyýsýnda, yolun ya da atýn baðlandýðý direðin yanýnda, bir göçebenin kutsamayla eylemleri, tüm yaþamýn ortak bir bilinci paylaþtýðý doðaya dönüktür.

Þamanlýktaki bir diðer inanýþta, insan neslinin sonsuz bir þekilde devamlýlýðý düþüncesi. Þamanist olan birisi kendini, baba, dede, ve atalarýna ait olan bir hayatýn devamý olarak görür, bunlarý bilir ve sayar (Atalar kültü). Bununla birlikte, söz konusu bu insan ayný zamanda kendi geleceðini de sonraki nesillerde görmektedir, ki bu durum varoluþun ana anlamýdýr. Bundan dolayý bu insanin görevi çocuk ve torunlarýna toplumun en iyi yanlarýný aþýlayarak yetiþtirmek ve hayata hazýrlamaktýr

Þaman Kimdir? Kimler Þaman Olabilir?

Þaman dininin ayin ve törenlerini yapan, ruhlarla insanlar arasýnda aracýlýk eden kiþiye Þaman denir. Þaman sözcüðü Türkçe kökenli deðildir. Türkler Þaman yerine kam sözcüðünü kullanýrlardý. Avrupa'da 18.yüzyýlda kabul edilen Þaman sözcüðü, Ruslarýn, Kuzey Sibirya'da Tunguzlardan öðrendiði bir sözcük. Aslýnda bu sözcüðün kökeni hâlâ tartýþmalý. Bazý bilim adamlarý sözcüðün Pali dilinde bulunan "þamna" olduðunu, Sanskritçe'de bulunan "çramana" ile ayný kökten geldiðini ileri sürüyorlardý. Bazýlarý da bu sözcüðün Mançu ' ca olduðunu,"zýplayan,dans eden" anlamýna geldiði görüþündeler. Bir baþka teori de Þaman sözcüðünün Buda inanýþýna ait bir sözcük olduðudur. Firdevsi'nin sehname'sinde geçen "Semen" (Buda rahibi) sözcüðü dolayýsýyla Þaman sözcüðünün Hindistan kökenli olduðu söylenir.

Kaþgarlý Mahmut'tan öðrendiðimize göre kamlar, Müslüman Türkler zamanýnda da unutulmuþ deðil. Divan-i Lugat-it Türk'te "Kamlar kamik arvisti: kamlar (ayin sýrasýnda) anlaþýlmayan bir takým sözler söyledi." gibi cümlelere rastlanmaktadýr. Benzer biçimde Balasagunlu Yusuf Has Hacib, "Kutadgu Bilig" adli eserinde kamlarla hekimleri (otacýlarý) bir tutmuþ, ikisini de insanlar için yararlý isler yapan kiþiler olarak göstermiþti. Bir yerde söyle der: "Kerek tut otaçi, kerek kam, öligligke her giz asig kilmaz em. (Gerek hekim tut, gerekse kam, eceli gelene ilaç fayda etmez.)

Þaman (kam), tanrýlar ve ruhlarla insanlar arasýnda aracýlýk yapma gücüne sahip olan kiþidir. Ýnsan, ufak tefek ruhlara, aileyi koruyan ateþ ve iyi yer-su ruhlarýna bizzat kurbanlar ve saçýlar sunabilirse de, kuvvetli, hele kötü ruhlara doðrudan baþvuramaz. Kötü ruhlar insanlarýn en büyük düþmanlarýdýr. Ýnsanlara ve hayvan sürülerine hastalýk göndermek suretiyle kurban isterler. Bunlarýn istediklerini yerine getirmek gerekir. Ýnsanlar onlarýn ne istediklerini bilmezler. Ne istediklerini ancak gücünü göklerden ve atalarýnýn ruhlarýndan alan Þamanlar bilir.

Þamanlýk bilgisi öðrenmekle elde edilemez. Þaman olmak için belli baþlý bir Þamanýn neslinden olmak gerekir. Kimse Þaman olmayý istemez, ancak geçmiþ atalarýn ruhundan biri, Þaman olacak torununa musallat olur; onu Þaman olmaya zorlar. Bu hale Altaylýlar "töz basýp yat" (ruh basýyor) derler. Ata ruhu musallat olan adam Þamanlýðý kabul etmezse deli olur.

Bugün Rusya Federasyonu içinde yer alan Hakasya 'da Þamanizm hâlâ canlý tutuluyor. Hakasyalý bir araþtýrmacý olan Katanov, Minusinsk Tatarlarýndan aldýðý bilgilere göre Þaman davulunu anlatýr. Buna göre davulun önemli üç bölümü vardýr: içi, dýþý ve tokmaðý.

Davul, bir arþýn çapýndadýr. Ýskeleti genellikle sepet yapýmýnda kullanýlan söðütten yapýlýr ve at derisiyle kaplanýr. Davulun içinde dikey olarak duran sapý genellikle kayýn aðacýndan yapýlýr. Sapta mars denilen, kamýn yer altý dünyasýnda yaþayan erliklerin lideri Erlik Han 'a ulaþmasýný saðlayan on iki delik bulunur.

Deliklerin arasýndaki kabartmalar, kamýn uçarak ya da yürüyerek geçmek zorunda olduðu dað sýralarýný temsil eder. Sapýn üst kýsmýnda, enlemesine kamýn kendisinin ya da hastasýnýn düþmanlarýný püskürttüðü yay kiriþi olarak adlandýrýlan sopa bulunur.

Bu demir sopaya hastanýn içindeki kötü ruhlarý kovan on sekiz kadar demir çýngýrak baðlanýr. Ayrýca, kamýn habercilerini temsil eden iki çan da demir sopaya baðlanýr. Davulun üst kýsmýnda hastanýn düþmanlarýný temsil eden dört ya da altý demir kanca tutturulmuþtur. Demir sopaya kamýn kudretini simgeleyen bez parçalari asýlýr. Bu bez parçalarý genellikle kamýn hastalarý tarafýndan baðlanýr. Erlik Han'a herhangi bir hayvan adandýðýnda bu hayvana demir sopadan alýnan iki üç bez parçasý baðlanýr. Adak hayvanýn boynunda asýlý duran bu bez parçalarý onu kötü güçlerden korur.

Davulun üst kýsmýnda yedi renkli gökkuþaðý tasvir edilir. Gökkuþaðýnýn iki ucundan da, iki geniþ kare þeklinde merdiven sarkar. Bu merdivenle kam, Kan Kuday'in huzuruna çýkmak için gökyüzüne yükselir. Kan Kuday'in önünde beyaz boyayla çizilen iki kayýn aðacý vardýr. Kam, gökyüzüne yükselerek Kan Kuday'dan hastayý iyileþtirmek ya da ya da öldürmek için emir alýr. Gökkuþaðýnýn altýnda ýþýk saçan iki daire vardýr. Ayrýca 14-18 kadar yýldýz bulunur. Merdivenin üst kýsmýndaysa beyaz renkle yedi dað kýzý resmedilmiþtir. Bu kýzlar eðer ruh erkekse onu uzaklaþtýrmada kama yardým ederler. Kýz figürlerinin yanýnda iki kuþ tasviri vardýr. Kam bu iki kuþla göðe yükselir. Davulda bundan baþka kýrmýzý renkte at, süvari ve keçi bulunur. Kýzýl at üzerindeki Kýzýl süvari, erliklerden biri olan Kýzýl adaklarýn basýnda gider. Beyaz renkle çizilen beyaz at üzerindeki atlý Kuday'a gider. Davulun ortasýndaki üç çizgi bu dünya ile öte dünyayý ayýran bir tabakadýr. Davulun alt tarafýnda, kutsal koyunlarý himaye eden kurbaða resmi vardýr. Ayrýca on sýradaðýn ardýnda, kara ve altýn denizin kýyýsýnda yaþayan hayvanlarý sulamak için altýn oluðu ve at baðlamak için altýn direkleri bulunan Erlik Han ' ýn kötü ruhlarý yargýladýðý yere götüren yýlan ve kertenkelenin resmi yer alýr. Bu deniz doðudadýr, kurbaða, yýlan ve kertenkele, koyunlara dokunmak isteyen kötü ruhlarý korkutur. Ayný þekilde su iyelerini temsil eden iki balýk tasvir edilir. Balýklarýn iç hastalýklarý iyileþtirdiðine inanýlýr. Eðer kam kötü ruhlardan daha güçlüyse onlarý dað ruhlarýnýn Haninin yaþadýðý dokuz denizin sonuna kadar sürebilir, eðer kam zayýfsa, yolun yarýsýndan döner ve balýk hastayý yeniden alt eder. Bunun dýþýnda davulun üzerinde kötü ruhlarýn yaklaþtýðýný kama haber veren kara ve ala renkli iki köpek resmi vardýr.

Davulun alt tarafýnda yedi at ve yedi insan tasvir edilir. Bunlar Erlik Han ' ýn hizmetçileridir. Bütün kötülükler yeraltý dünyasýnda yasayan Erlik Han'dan kaynaklanýr. Davulda yine kýrmýzý renkle kama kamla mayi öðreten kam resmedilmiþtir. Öldükten sonra kaynayan denize doðru gittiði düþünülen kam tasvirinin uyuz hastalýðýný tedavi ettiðine inanýlýr. Davuldaki tavþan resmi, kamýn aletlerinin koruyucusunu simgeler.

Davulun üzerinde "meme" diye adlandýrýlan altý kabartý vardýr. Bunlar kamýn aletlerinin koruyucusu sayýlan ruhu besleyip koruma iþlevini üstlenir.

Bir önemli öðe de tokmaktýr. Tokmak, ya tavþan derisiyle kaplanarak söðüt dalýndan; ya geyik kemiði ya da boynuzu ya da kayýn aðacýndan yapýlýr. Tokmaðýn sapýna hastaya gelen kötü ruhlarý kovmak için kamçý görevi üstlenen bez ve deri parçalarý yapýþtýrýlýr.

Þamanlar ayin yapmak için davul kullanýrlar; fakat zaman zaman bunun yerini kopuzun aldýðý da görülmüþtür. 11.yüzyýl tarihçilerinden Gardizi, eski Yenisey Kýrgýzlarý ' nýn Þaman ayinlerinde saz çaldýklarýný söyler. Eski Oðuzlarda, Ýslam ' ýn kabulünden sonra Þaman geleneklerini sürdüren ozanlar kopuzu kutsal saymýþlardýr. Sözgelimi, Dede Korkut her öykünün sonunda kopuzuyla gelir, ad verirken, dua (alkýþ) ederken kopuz çalar.

Þaman davulunun asýl kýsmý olan aðaç ve demir parçalar asla deðiþtirilmez. Derisiyse deðiþtirilebilir. Biri ölen evde bulunan davul, Erlik'in elçisi Aldaçi'nin yaklaþmasýyla kirlenmiþ ve kuvvetini kaybetmiþ sayýlýr. Kirlenmiþ ve kuvvetini kaybetmiþ davullarýn derisi derhal deðiþtirilir. Tedbirli davranmak isteyen Þamanlar ve ev sahipleri, hastanýn öleceði anlaþýldýðý zaman Þamana ait eþyalarý evden çýkarýrlar.

Her davul Þamanýn ölümünden sonra ormana götürülüp parçalanýr ve bir aðacýn dalýna asýlýr. Þamanýn ölüsü de bu aðacýn dibine gömülür.

Þaman Giysisi

Þaman için davuldan daha önemli bir þey varsa o da Þaman giysisidir. Geleneðe uygun bir elbise hazýrlamanýn zor geldiði kamlar, ruhlarýn özel izinleriyle birkaç yýl cübbesiz ayin yaparlar. Fakat cübbesiz kamlar kötü ruhlara karþý fazla cesaret gösteremezler. Bunun için kamlar ne yapýp edip Þaman kýyafeti edinirler. Þaman, cübbe ve davulunu kendi arzu ve isteðiyle deðil, hizmetinde bulunduðu ruhun emir ve ilhamýna göre yaptýrýr. Cübbe ve davulun nitelikleri ve biçimi, süsleri bütün ayrýntýlarýyla bu ruh tarafýndan belirlenir. Ruhun istediklerinden en ufak biri bile eksik kalsa cübbe ve davul ayin yapmaya yaramaz. Giysi hazýrlandýktan sonra özel bir törenle ruhlarýn beðenisine sunulur.

Þaman cübbesi gelenek olarak otuz parçadan yapýlmýþ sayýlsa da gerçekte altmýþa yakýn çok çeþitli parçaya sahiptir. Cübbenin asýl kýsmý maral ya da beyaz koyun derisinden yapýlan ceketten ibarettir. baþka parçalar bu cekete dikilir. Bu parçalar Þamanlarýn ruhlar dünyasýnda bulunduðunu düþündüðü varlýklarýn sembolleridir. Sözgelimi cübbenin yakasýndan sallanan dokuz küçük kukla Ülgen'in dokuz kýzýný, küçücük cübbeler onlarýn elbiselerini temsil eder. Kötü ruhlarla mücadelede kullandýðý "manevi" yayýn ve diðer silahlarýn sembolleri, küçücük yay ve çýngýraklardýr.Kötü ruhlarýn fýsýltýlarýný dinlemek için kulak, ay, güneþ yýldýzlar, Erlik dünyasýnda yaþayan kurbaðalar, yýlanlar cübbede tasvir edilir.

Þamanýn cübbesiyle birlikte külahý (börk)da hazýrlanýr. Külahýn esas kýsmý üç karýþ uzunluðunda kýrmýzý kumaþtan olur, etrafýna da üç tane düðme konur. Astarý kaba ve adi kumaþtandýr. Külahýn üç yerine vaþak derisi dikilir; bunlardan biri göz, biri alýn ortasý biri de ense hizasýna konur. Böylece Külahýn üç kýsmý olur ki buna "üç üyelüü kuspörük" (üç boðumlu kuskülah) denir.Göz üzerindeki kýsma türlü türlü boncuklardan diziler konur. Her dizide beþ boncuk ve ucunda bir yýlan baþý bulunur. Dizilerin sayýsý 5,9 ya da 16 olabilir.

Günümüzde Þamanizm ve Diðer Dinlere Etkileri

Kitaplý dinler olarak kabul edilen dinlerin hiçbiri eski yerel inanýþlarýn etkisinden kendilerini arýndýrabilmiþ deðil.Dünyanýn her yerindeki Hýristiyanlýðýn ya da Müslümanlýðýn farklý olmasýnýn en önemli nedenlerinden biri eski inanýþlarýn bu dinlere eklenmiþ olmasý.

Ýslam dinini kabul etmiþ Türkler için de bu durum geçerliliðini korumakta.Türklerin inanýþlarýnda bugün bile Þaman geleneðinin izlerini görmek olasý. Müslüman olan Oðuzlar, Dede Korkut öykülerinden anlaþýldýðýna göre Þaman geleneklerini korumuþlardý. Matem töreninde ölünün bindiði atin kuyruðunu keserek kurban etmek, aðacý kutlu saymak gibi gelenekler bunlardandýr. Ayrýca uzun ömürlü olmasý, daha önce ölen çocuklar gibi ölmemesi için çocuklara Yasar, Durmuþ, Duran,Satýlmýþ, Sati gibi isimlerin konmasý, türbelere adak adanmasý, dilek aðaçlarýna çaput (bez parçasý) baðlanmasý gibi adetler bu kapsamda deðerlendirilir.

Þamanizm günümüzde Türkler ve diðer Orta Asya halklarýnýn hayatýný deðiþik oranlarda etkilemeye devam etmekle birlikte halen Orta Asya ' da baþlý baþýna bir din olarak devam etmektedir. Tatarlarýn bir kýsmý Özellikle Hakasya Türklerinin hemen hemen tamamen Þamanisttir. Günümüzde Rusya, Moðolistan, Tacikistan,Kazakistan gibi ülkelerde Þamanist topluluklara rastlanmaktadýr. Sayýlarý gittikçe azalmakla birlikte günümüzde yaklaþýk olarak 650.000 kadar taraftarý olduðu tahmin edilmektedir.

Kaynak

http://www.dunyadinleri.com