Büyük sesli uyumu

``Büyük sesli uyumu``, bir sözcükte bulunan ünlülerin kalın ya da ince olarak birbirine uyması durumudur. Bu uyuma göre sözcük içerisindeki kalın ünlüleri kalın ünlüler, ince ünlüleri de yine ince ünlüler takip eder.

Büyük sesli uyumu hakkında ansiklopedik bilgi

Büyük sesli uyumu, bir sözcükte bulunan ünlülerin kalın ya da ince olarak birbirine uyması durumudur. Bu uyuma göre sözcük içerisindeki kalın ünlüleri kalın ünlüler, ince ünlüleri de yine ince ünlüler takip eder.
  • Türkçe bir sözcüğün ilk ünlüsü kalınsa, sonraki ünlüleri de kalın; ilk ünlüsü inceyse, sonraki ünlüleri de ince olur. Bu durumda kalın ünlüler olan a, ı, o, u ünlülerini sözcük içinde yine a, ı, o, u ; ince ünlüler olan e, i, ö, ü ünlülerini de yine e, i, ö, ü takip edecektir. Örneğin: konuşma (o, u, a) çamaşır (a, a, ı) yukarıda (u, a, ı, a) incelik (i, e, i) süpürge (ü, e) görüntü (ö, ü)
  • Bu kurala uymayan pek az Türkçe sözcük vardır: şişman, anne, elma, kardeş, hangi ... Bu sözcükler de zaman içinde yapılarında meydana gelen değişiklikler nedeniyle uyuma aykırılık göstermiştir. şışman - şişman ana - anne karındaş - kardeş hangı - hangi alma - elma
  • Türkçeye yabancı dilden girmiş olan sözcüklerde bu uyuma bağlı değildirler. Bu nedenle de bu kurala uyabilir yahut aykırılık gösterebilirler: telefon, gazete, kriter, mahur, makbuz, mayo, pantolon ...
  • Bileşik sözcükler iki ayrı sözcüğün birleşmesinden oluştuğu için bunlarda büyük ünlü uyumu aranmaz.
  • Sözcüklere eklenen bazı ekler ise bu kurala uymayarak istisna oluşturabilir. -yor : Eylemlerde ek gibi kullanılan (ancak aslı eylem olan) -yor' un ünlüsu sözcüklere eklenirken değişmez. Haliyle de ince ünlüleri barındıran sözcüklere eklendiğinde büyük ünlü uyumunu bozar. kalınlarla: bul-u-yor incelerle: görün-ü-yor al-ı-yor sevin-i-yor otur-u-yor bilin-i-yor -ken : kalınlarla: ağlar-ken incelerle: biter-ken bakar-ken gelir-ken leyin : kalınlarla: sabahleyin incelerle: geceleyin akşamleyin -(i)mtırak : Bu ekin başındaki i uyum gösterse de ekin yapısındaki ı değişmez. kalınlarla: sarımtırak incelerle: yeşilimtırak ki: Bu ekin ünlüsü dilimizdeki bazı sözcüklerde (bugün-kü, dün-kü, öbür-kü) yuvarlaklaşmışsa da genel olarak genel olarak kalın ünlülerden oluşan sözcüklere eklendiğinde uyumu bozar. kalınlarla: sabah-ki incelerle: gece-ki akşam-ki beri-ki yarın-ki gil : kalınlarla: babamgil incelerle: dedemgil

    Kaynaklar

  • ERGİN, Muharrem (1985), Türk Dil Bilgisi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 5. Baskı
  • Ana Yazım Kılavuzu, Ömer Asım Aksoy, Adam Yayınları, İstanbul, Eylül 2004, 23. Baskı dil-taslak Türkçe Dil Bilgisi

    Bu sayfa, online kullanıcı topluluğu tarafından oluşturulan ve düzenlenen özgür ansiklopedi projesi Wikipedia'nın Türkçe versiyonu Vikipedi'deki Büyük sesli uyumu maddesinden faydalanılarak veya ilgili madde birebir kopyalanarak hazırlanmıştır. Bu makale, GNU Özgür Belgeleme Lisansı ilkeleri kapsamında, Vikipedi sitesi kaynak gösterilerek özgürce kullanılabilir.



    Yorumlar - Lütfen konu (Büyük sesli uyumu) ile ilgili faydalı olabilecek bilgilerinizi yazarak internette Türkçe bilginin gelişmesine katkıda bulunun. Teşekkür vb. yorumlar yayınlanmamaktadır. Hata bildirme ve diger mesajlariniz için bu linki kullaniniz.