Sözlü Edebiyat

Türk Edebiyat Tarihi

Sözlü Edebiyat hakkında ansiklopedik bilgi

Sözlü Edebiyat,Türklerin henüz yazıyı kullanmadıkları dönemdeki edebiyatttır.Bu dönem edebiyatı sözlü olarak üretilmiş ve kulaktan kulağa yayılarak varlığını sürdürmüştür.Bu dönemde edebiyatımızı Şamanizm,Maniheizm,Budizm gibi dinler etkilemiştir.

Sözlü Edebiyat, Türklerin henüz yazıyı kullanmadıkları dönemdeki edebiyattır. Bu dönem edebiyatı sözlü olarak üretilmiş ve kulaktan kulağa yayılarak varlığını sürdürmüştür. Bu dönemde edebiyatımızı Şamanizm, Maniheizm, Budizm gibi dinler etkilemiştir.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, M.Ö. 4000′li 3000′li yıllardan başlayarak Türklerin İslamiyeti kabul ettiği XI. yüzyıl ortalarına kadar sürer. Bu uzun dönemin KökTürkler’e ait yazılı anıtların ortaya konduğu M.S. VI. yüzyıla kadar olan bölümü sözlü edebiyat dönemi olarak adlandırılır.

Bilindiği gibi söz yazıdan öncedir. Böyle olunca da yazılı edebiyat ürünlerinden önce, sözlü edebiyat ürünlerinin oluştuğu ortadadır. Bütün ulusların edebiyatında olduğu gibi Türklerin edebiyatında da sözlü edebiyatın doğuşu dinsel temellere dayanır. Sözlü edebiyat ürünleri, daha yazının bulunmadığı dönemlerde, dinsel törenlerde üretilmeye başlanmış, kuşaktan kuşağa aktarılarak yaşatılmıştır.

Edebiyat türleri içinde ilk doğan tür olan şiir, sözlü edebiyatın anlatımında önemli bir rol oynar. İslamiyet öncesi Türk edebiyatında da şiirin önemli bir yeri vardır.

Sözlü Dönemin Özellikleri



1.Bu dönem edebiyatı müzik eşliğinde "kopuz" adı verilen sazla dile getirilmiştir.

2.Ölçü olarak ulusal ölçümüz olan "hece ölçüsü" kullanılmıştır.

3.Nazım birimi "dörtlük"tür.

4.Dönemine göre arı bir dili vardır.

5.Dizelere genel olarak yarım uyak hakimdir.

6.Daha çok doğa,aşk ve ölüm konuları işlenmiştir.

7.Bu döneme yönelik elimizdeki en eski kaynak Kaşgarlı Mahmut'un "Divan-ı Lügat-it Türk" adlı eseridir.

Dönemin Ürünleri



1. Koşuk:Sığır denilen sürek avlarında söylenen şirlerdir.Konusu daha çok doğa,aşk,şavaş ve yiğitliktir.Bu tür daha sonra halk edebiyatında koşma adıyla anılmıştır.

2. Sav:Dönemin özlü sözleridir.Bugünkü atasözlerinin ilk biçimi niteliğindedir.

3. Sagu:"Yuğ" adı verilen ölüm törenlerinde ölen kişinin erdemlerini ve onun ölümünden duyulan hüznü dile getiren şiirlerdir.

4. Destan:Toplumu derinden etkileyen olaylar sonucunda halk arasında kendiliğinden oluşan uzun nazım türüdür.

Sözlü dönem destanlarının özellikleri



1.Toplumun ortak görüşleri yansıtılmıştır.

2.Olağanüstü özellikler bulunmaktadır.

3.Önemli kişiler han, kral gibi seçkin kişilerden veya toplumun kabullendiği bir kahramandan ibarettir.

4.Söyleyiş milli dil tarzındadır.

5.Oldukça uzun yazılardır.

6.Milli nazım ölçüsü kullanılmıştır.

7.Konuları bakımından savaş,deprem,yangın,mizah,ünlü kişilerin yaşamları şeklinde gruplandırma yapmak mümkündür.

Türk destanları

Destanlarımız yazıya geçirilmedikleri için bugün bunların ancak konularını bilmekteyiz.

Bunları da İran, Çin ve Arap kaynaklarından öğreniyoruz.

Saka Devri Destanları



1) Alp Er Tunga Destanı: Türk-İran savaşlarında Alp Er Tunga'nın

yiğitliklerini ve bu savaşları anlatır.

2) Şu Destanı: İskender'le Türkler arasındaki savaşı ve Türk hakanı Şu'nun

kahramanlıklarını anlatır.

Hun Devri Destanları



Oğuz Destanı, Hun hükümdarı Mete'yi ve onun yaşamını anlatır.

Göktürk Destanları



1) Bozkurt Destanı: Göktürklerin dişi bir kurttan türeyişini anlatır.

2) Ergenekon Destanı: Bir savaşta yenilen ve Ergenekon'a kaçan Türklerin

orada bir demir dağı eritip intikamlarını almalarını anlatır.

Uygur Devri Destanları



1) Türeyiş Destanı: Uygurların bir erkek kurttan türeyişini anlatır.

2) Göç Destanı: Uygur Türkleri'nin anayurtlarından göçünü anlatır.

NOT: Destanlar oluşumları bakımından iki grupta incelenebilir:

a) Doğal Destanlar: Halk arasında ortaya çıkan anonim ürünlerdir. Bunlar

genellikle daha sonra bir şair tarafından derlenip düzenlenmiştir. Bu türe

örnek olarak şu destanları sıralayabiliriz.

İliada, Odysseia, Yunanlıların (Homeros)

Kalevala, Finlilerin

Nibelungen, Almanların

Ramayana, Hintlilerin

Cid, İspanyolların

Chanson de Roland, Fransızların

Gılgamış, Sümerlerin

b) Yapma (Suni) Destanlar: Bir olayın doğal destana benzetilerek bir şairce

destanlaştırılmasıdır. Yapma destan örneği olarak şunları sıralayabiliriz:

Virgilius Aeneit

Dante İlahi Komedi

Tasso Kurtarılmış Kudüs

Milton Kaybolmuş (Kaybedilmiş) Cennet

Firdevsi Şehnâme

Linkler

  • http://edebyahu.com/halkbilim-halk-edebiyati/2.html Halkbilim ve Halk Edebiyatı Yazıları


    Bu sayfa, online kullanıcı topluluğu tarafından oluşturulan ve düzenlenen özgür ansiklopedi projesi Wikipedia'nın Türkçe versiyonu Vikipedi'deki Sözlü Edebiyat maddesinden faydalanılarak veya ilgili madde birebir kopyalanarak hazırlanmıştır. Bu makale, GNU Özgür Belgeleme Lisansı ilkeleri kapsamında, Vikipedi sitesi kaynak gösterilerek özgürce kullanılabilir.



    Yorumlar - Lütfen konu (Sözlü Edebiyat) ile ilgili faydalı olabilecek bilgilerinizi yazarak internette Türkçe bilginin gelişmesine katkıda bulunun. Teşekkür vb. yorumlar yayınlanmamaktadır. Hata bildirme ve diger mesajlariniz için bu linki kullaniniz.