Antoloji

Edebiyat eserlerinden seçme parçalarý bir araya toplayan kitaplara denir. Yunanca'daki "anthos" (çiçek) ile "legein" (toplamak) kelimelerinden türemiþtir. Ýlk antolojileri Eski Yunanlýlar derlemiþlerdir. Bilinen ilk antoloji M.Ö. II. yüzyýlda derlenmiþtir. "Çelenk" adýndaki bu antolojinin derleyicisi Gadara'lý Meleagros'tur.

I. yüzyýlda da, Makedonyalý Philippos buna benzer bir "çelenk" meydana getirmiþtir. II. yüzyýlda ise, Diagenianus ilk kez olarak "Anthologion" (antoloji) adý altýnda bir derleme yapmýþtýr. Hemen hemen ayný sýralarda Sardeis'li Straton da bir þiir antolojisi derledi. Bu saydýðýmýz eserlerin çoðu bugün kaybolmuþ bulunmaktadýr.

IX. yüzyýlda Constantinus Cephalas biraz önce saydýðýmýz eserleri de kapsayan büyük bir antoloji meydana getirdi. Bu antoloji, konulara göre sýralanmýþtý. Ayný þekilde konulara göre sýralanmýþ bir antoloji de, IV. yüzyýlýn sonlarýnda, Agathias tarafýndan derlenmiþti.

Batýlýlar'ýn dikkatini çeken ilk Yunan antolojisi 1301 yýlýnda Maximus Planudes'in hazýrladýðý antoloji oldu. Planudes eserinde Cephalas'ýn antolojisini esas tutmuþtu. Bu eser ilk olarak Floransa'da yayýnlanmýþtýr (1494). XVII. yüzyýlýn hemen baþlarýnda da Palatine Yazmasý adýyla anýlan bir baþka Yunan antolojisi ele geçirildi.

Heildelberg'de, Palatine Kütüphanesinde bulunan bu yazma bugünkü Yunan antolojisi eserlerinin temeli sayýlýr. Bu antoloji 15 kitaptan meydana gelmiþtir. Ýçindeki eserler, 2.000 yýllýk Yunan örf ve geleneklerini canlandýrmalarý bakýmýndan, çok önemli sayýlýrlar. Latin antolojilerinin en önemlisi ise "Codex Selmasianus" adýndaki eserdir. Bu antoloji VI. yüzyýla ait eserleri kapsamaktýr. Tahminen VIII. yüzyýl baþýnda derlendiði sanýlmaktadýr. Bu þiirler, 533 yýlýnda "antologia Latina" adýndaki eserde toplanmýþtý.

Ek bilgi

Alm. Anthologie, Blütenlese (f), Fr. Anthologie, Ýng. Anthology. Seçme þiirleri veya nesirleri biraraya toplayan kitap. Antoloji kelimesi Türk edebiyatýnda 1929 senesinden sonra kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Daha eski devirlerde bu þekilde hazýrlanan eserlere; nazire mecmualarý, mecmualar, güldeste, cönk, müntehabat, nümuneler gibi çeþitli isimler verilirdi.

Ancak bunlar arasýnda saha itibariyle farklýlýklar vardý. Mesela þiir mecmualarý daha ziyade Divan Edebiyatýný ilgilendirirken, diðerleri bunun dýþýnda kalmýþlardýr. Yapýlan araþtýrmalara göre, Anadolu Divan Edebiyatý’nda antoloji sayýlabilecek ilk eser, Ömer ibni Mezid’in hazýrladýðý Mecmuat-ün-Nezair’dir. 1436’da hazýrlanan bu kitapta on üç, on dört ve on beþinci yüzyýl baþlarýnda yaþamýþ 83 þaire ait 397 þiir vardýr.

Þair Eðridirli Hacý Kemal’in 1412’de bitirdiði Cami-ün-Nezair’de 266 þairin 29461 beyiti toplanmýþtýr. Bu eserde on üç, on dört, on beþinci yüzyýllarda yaþamýþ þairlerin kaside, gazel ve Divan Edebiyatýnýn diðer nazým þekil ve türlerine ait örnekler bulunmaktadýr.

Edirneli Nazmi’nin 1523’te hazýrladýðý Mecma-ün-Nezair’de 243 þaire ait 3356 gazel vardýr. Kanuni Sultan Süleyman’ýn hizmetçilerinden Pervane bin Abdullah’ýn 1560’ta hazýrladýðý mecmua, Topkapý Sarayýnýn Baðdat Köþkü Kütüphanesinde bulunmaktadýr.

Peþteli Hisali’nin iki ciltlik Metali-ün-Nezair adýndaki mecmuasýnýn kendi elyazýsý ile hazýrlanmýþ bir nüshasý Nuru Osmaniye Kütüphanesindedir.

Batý edebiyatýndaki manasýyla antolojiler Tanzimattan sonra yazýlmýþtýr. Refik ile Tevfik’in üç cild olarak hazýrladýklarý Letaif-i Ýnþa adlý eserde, Divan Edebiyatý yazarlarýnýn mektuplarýndan seçmeler vardýr. Ziya Paþanýn hazýrlayýp 1874’te Ýstanbul’da neþrettiði üç ciltlik Harabat, Namýk Kemal’in bu esere kendi þiirlerinin alýnmamasý üzerine hazýrladýðý Tahrib-i Harabat, Ebüzziya Tevfik’in hazýrladýðý ve arka arkaya altý defa basýlan Nümune-i Edebiyat-ý Osmaniye adlý eserler, bu devrin en önemli antolojilerindendir. Ayrýca Müntehabat-ý Asar-ý Osmaniye adlý eserin de antolojiler içinde mühim bir yeri vardýr. Yine bu devrin önemli antolojilerinden biri de, 1881 yýlýnda yayýnlanan Emin Osman’ýn Hadikat-ül-Üdeba adlý eseridir. Edebiyat-ý Cedide devrinde yazýlanlar ise pek o kadar önemli deðildir.

Ýkinci Meþrutiyetten sonra basýlan antolojilerden en önemlisi, Bulgurluzade Rýza’nýn üç cildlik Bedayi-i Edebiye adlý eseridir. Bunun birinci cildinde tanzimat edebiyatý þairlerinden, ikinci cildinde tanzimat edebiyatý nesircilerinden seçme parçalar, üçüncü cildinde vecize ve hikmetli sözler yer almýþtýr.

Reþid Süreyya’nýn 1910 yýlýnda neþrettiði Edebiyat-ý Cedide’de þair ve nesircilerden seçilmiþ nazým ve þiirler vardýr. Midhat Cemal Kuntay’ýn Nefais-i Edebiyye adlý eserinde þiir ve nesirlerden seçmeler bulunmaktadýr. Süleyman Bahri ile Refet Avni’nin hazýrladýklarý Resimli Müntehabat-ý Edebiyye ve Ahmed Cevdet’in yayýnladýðý Asar-ý Nefise önemli antolojilerdendir. Yine Prof. Fahir Ýz’in hazýrladýðý Eski Türk Edebiyatýnda Nazým I-II ile Eski Türk Edebiyatýnda Nesir adlý eserler ve Prof. Dr. Faruk K. Timurtaþ’ýn Osmanlý þiirinden seçtiði Osmanlý Türkçesi Metinleri II, Osmanlý Türkçesi metinlerine yer veren en son antolojilerdir.

Bazý yabancýlarýn hazýrladýðý Türk Edebiyatý Antalojileri de vardýr. Edebiyatçý Gibb, A History of Ottoman Poetry, yani Osmanlý Þiirinin Tarihi’ni hazýrlamýþtýr. Yazar, bu eserinde hazret-i Mevlana Celaleddin-i Rumi’den Ziya Paþaya kadar olan bütün þairlerden derleme yapmýþtýr.

Cumhuriyetten sonra yetiþen edebiyatçýlar da antolojiler hazýrlamýþlardýr. Tahir Alangu’nun Türk Hikayecileri Antolojisi, Mehmed Kaplan'ýn Yeni Türk Edebiyatý Antolojisi, Kenan Akyüz'ün Batý Tesirinde Türk Þiiri Antolojisi, N. Halil Onan’ýn Ýzahlý Divan Þiiri Antolojisi, P. Naili Boratay’ýn Ýzahlý Halk Þiiri Antolojisi, Þükrü Kurgan’ýn Ýzahlý Divan Þiiri Antolojisi ve Eflatun Cem Güney’in Halk Þiiri Antolojisi, Cumhuriyet Devrinin önemli antolojilerindendir. Yaþar Nabi, Vasfi Mahir gibi bazý edebiyatçýlar da, yeni ve eski þiirlerimizden derlemeler yapmak suretiyle antoloji sahasýnda eserler vermiþlerdir.

Kaynak: Rehber Ansiklopedisi
Bu konuyu tüm sitede arat