Safeviler

Safeviler

Safeviler, Sasani Devleti'nin 7.yüzyılda Arap-İslam saldırılarıyla yıkılmasından itibaren dışardan gelen Arap,Türk ve Moğol hanedanları tarafından yönetilen İran coğrafyasında, 16.yüzyılda özgün bir siyasal yapılanma oluşturan ilk yerli hanedan olmaları yanında, Alevi ve coğrafi eksende gerçekleştirdikleri birleşmeyle İranlı kimliğini de ortaya koymuşlardır.

Safeviler ile ilgili detaylı bilgilerin yer aldığı sayfa: Safavi, İran'da 14. yüzyılda hüküm süren Azerbaycan Türkleri padişahlarıdır. Şah İsmail birinci sultanı olan Safeviler, Tebriz'i başkent yapıp bir süre Anadolu Türkmen illeri ile büyük federasyon oluşturmuşlar ve İran'da Safevi şahlık kurmuşlardır. Azerbaycan Türkcesi bu devirde İran'da resmi dil olmuştur.235 sene İranda tahtta oturmuş Türk sülalesidir.

Safeviler (1502-1732) Devlet, adını Erdebilli (İran) Şeyh Safiyüddin (ölm. 1334)' tarafından kurulmuş olan Safeviyye Tarikatı'ndan almıştır. Şah İsmail, Akkoyunluların içinde bulunduğu kargaşadan faydalanarak, gerek Akkoyunlu ve gerekse Karakoyunlulardan dağınık Türkmen zümrelerini, propaganda ettiği dinî heyecanın katkısı ile bir araya getirmeyi başarmıştır. Şah İsmail, çoğunluğu Anadolu'dan gitme Rumlu, Şamlu, Tekelü, Ustacalu, Dulkadirli, Afşar, Kaçar, Bayburtlu, Varsaklar gibi Türkmen aşiretlerinin de desteği ile Tebriz'i zapt ederek Safevi Devleti'ni kurdu (1502).Akkoyunlular'dan Azebaycan'ı alan Şah İsmail, 1509'da Bağdat'ı ele geçirdi. 1510 yılında Özbek Hanı Şibani'yi Merv yakınlarında ağır bir yenilgiye uğratarak sınırlarını Ceyhun nehrine kadar genişletti. Anadolu'da Şiî propagandasını gittikçe artırması, Osmanlı Hükümdarı Yavuz Sultan Selim'i harekete geçirdi. 1514 yılında Çaldıran'da yapılan savaşı kaybeden Şah İsmail, ölümüne kadar (1524) bir daha toparlanamadı. Yerine geçen Şah Tahmasb (1524 -1576), saltanatı süresince doğuda Özbekler, batıda da Osmanlılar ile mücadele etti. Onun ölümü ile bir süre devam eden karışıklıklardan sonra hükümdar olan I. Abbas dönemi (1587-1628) Safevilerin en parlak dönemidir. Özbeklere ve Osmanlılara karşı başarılar yanında pek çok alanda ilerlemeler kaydedilmiştir. Daha sonraki dönemler Osmanlılarla uzun süren mücadeleler, taht kavgaları ve iç çekişmelerle geçmiştir.1732 yılında Afşarlar'dan olan Nadir Şah'ın iktidarı ele geçirmesiyle İran'da Safevi Hanedanı yıkılmış Afşar Hanedanı başlamıştır. Nadir Şah, doğuda Türkistan ve Hindistan'da büyük fetihler yapmıştır. 1779 yılında kurulan Kaçar Hanedanı ile İran'da Türk hâkimiyeti 1925 yılına kadar kesintisiz devam etmiştir.

Osmanlı-safevi arasındaki ilk resmi anlaşma 1555'deki AMASYA ANLAŞMASIDIR.Osmanlının doğuda en geniş sınırlara ulaştığı zaman FERHAT PAŞA ANLAŞMASI'dır.1639'da KASR-I ŞİRİN ANLAŞMASIYLA bugünkü İRAN SINIRLARI çiziliyor.

ek bilgi

iran'da bir tarikat ve devlet kurmuş olan türk hanedanı.

hanedan, adını, safeviye tarikatı şeyhi safiyyüddin erdebilî'den aldı. şeyh safiyyüddin ölünce, yerine oğlu şeyh sadreddin musa (şeyhliği: 1334-1392) şeyh oldu. onun döneminde safevîlerin manevî nüfuzu arttı. o ölünce, yerine oğlu hoca alâüddin ali (şeyhliği: 1347-1429) tarikatın başına geçti. ilk osmanlı padişahları, bu tarikatın şeyhlerine, "çerağ akçesi" adıyla hediye gönderirdi. hoca alâüddin ali'ye kadar sünnî olan bu tarikat, hazret-i ali'nin soyundan gelen isnâaşeriye (oniki imam) taraftarı olduklarını iddia edenleri kazanmak amacıyla şiî oldu. hoca alâüddin ali'nin, timur han üzerinde büyük nüfuzu vardı. timur han, hoca ali'ye erdebil ve köylerini verdi. bu durum, anadolu'daki batınî zümreleri arasında, kendisine çok sayıda taraftar sağladı. timur han'ın anadolu'dan iran'a götürdüğü türkmenler, hoca ali'nin şefaatiyle erdebil'e yerleştiler ve onun müritleri oldular. bunlardan bir kısmı, anadolu'ya dönerek, şeyhlerinin propagandasını yapmağa başladılar. tarikat merkeziyle uzak yerlerdeki müritler arasında, halife denilen aracılar vardı.

hoca ali'nin ölümünden sonra yerine oğlu şeyh ibrahim (şeyhliği: 1429-1447), o ölünce yerine oğlu şeyh cüneyd (şeyhliği: 1447-1460) geçti. tarikat şeyhleri, şeyh cüneyd'den sonra, siyasî amaçlar peşinde koşmağa başladılar. cüneyd, şeyhliği şahlığa çevirmek için çalıştı. şiîliği bütünüyle benimsedi. amcası cafer ile arası açıldı. babasının müritlerini etrafına topladı. azerbaycan, doğu anadolu ve iran'ın öteki bölgelerine müritler gönderdi; yer yer isyanlar çıkardı. karakoyunlu hükümdarı cihan şah, bu isyanlar yüzünde onu sınır dışı etti. cüneyd de anadolu'daki alevîler arasında çalışmak için ıı. murad han'a başvurdu, fakat isteği kabul edilmedi. karaman'a sığındı. amacı anlaşıldığından burada da tutunamadı. içel bölgesinde, güneydoğu anadolu'da, kuzey suriye'de bulunan türkmen aşiretleri (özellikle varsaklar arasında) propagandaya girişti. bir emîrlik kurmak istedi. memlûk sultanlığının işe karışmasıyla başarılı olamadı. trabzon rum devletini ortadan kaldırıp, bu devletin toprakları üzerinde yeni bir devlet kurarak amacını gerçekleştirmek istediyse de başaramadı. bundan sonra, akkoyunlu hükümdarı uzun hasan'ın yanına gitti. karakoyunlu hükümdarı cihan şah'a karşı, cüneyd'in taraftarlarından yararlanmak isteyen uzun hasan, kızkardeşi Âlemşah hatun'u onunla evlendirdi (1458). şeyh cüneyd, bundan sonra, erdebil'e döndü. müritleriyle, gürcü ve çerkes ülkelerine akınlar yaptı. kuzey azerbaycan ve dağıstan'a hakim olan şirvan hükümdarı halil ile yaptığı savaşta öldürüldü (1460).

şeyh cüneyd'in yerine oğlu şeyh haydar (şeyhliği: 1460-1488) geçti. babasının yarıda kalan çalışmalarını, uzun hasan'ın kızkardeşinden doğan haydar sürdürdü. dayısı uzun hasan'ın kızıyla evlenerek, durumunu kuvvetlendirdi. müritlerine, oniki imamı ifade eden 12 dilimli kızıl taç giydirdi, sarık sardırdı. bu yüzden tarikatının mensuplarına kızılbaş veya haydarî denildi. haydar, babasının intikamını almak üzere, şirvan hükümdarı ferruh yesâr'ın üzerine yürüdü; fakat savaş meydanında öldü (1488). bundan sonra, şeyh ailesi hakkında takibata başlandı. uzun hasan'ın oğlu sultan yakub, şeyh haydar'ın oğullarını fars eyaletinde istahr kalesine hapsetti. sultan yakub, 1490'da ölünce, akkoyunlu ailesi arasındaki saltanat mücadelesinde, safevîler'in nüfuzundan yararlanmak isteyen akkoyunlu hükümdarı rüstem bey, şeyh haydar'ın istahr kalesinde tutuklu bulunan oğullarını serbest bıraktı ve erdebil'e yerleşmelerine izin verdi.

bundan sonra, şeyh haydar'ın oğlu ali (şeyliği: 1488-1494) şeyh oldu. şeyh ali'nin döneminde, safevî ailesinin akkoyunlular üzerindeki nüfuzu arttı. şeyh ali, müritleriyle birlikte tebriz'den ayrıldı; fakat onun çevresinde toplananların çokluğu, rüstem'i kuşkulandırdı. şeyh ali'yi geri çevirmek için kuvvetler gönderdi. meydana gelen çatışmada şeyh ali öldü (1494).

şeyh ali ölünce, tarikatın müritleri, şeyh haydar'ın diğer oğlu (şeyh ali'nin kardeşi) ismail'i (1487-1524), geylân'da lâhican kalesine sakladılar. ismail, akkoyunlu hükümdarı rüstem'in öldürülmesinden sonra, 13 yaşında olduğu halde, büyükbabası uzun hasan'ın bıraktığı devletin başına geçmek için, gizlendiği lâhican'dan ayrıldı (1499). safevî ailesine bağlılıkları bilinen ve çoğu anadolu'da oturan ustaclu, şumlu, rumlu, musullu, hindli, bayburtlu, tekeli, çapanlı, karamanlı, dulkadırlı, varsak, avşar, kaçar gibi türk boylarını çevresine topladı. arrân'ın ve şirvan'ın bir kısmını ele geçirdi. azerbaycan üstüne yürüdü; akkoyunlu elvend mirzâ'yı nahcivan'da yendi. mirzâ, diyarbakır'a kaçtı; ismail de tebriz'e döndü. bu şehri, safevîlerin ilk başkenti yaptı ve saltanat tacını giydi (1501). şah ismail, bundan sonra, ırak-ı arab ve fars hükümdarı murad bey'i hemedan'da yendi (1503). şiraz ve bağdad'ı aldı (1504). akkoyunlu soyundan olanları öldürttü. kurtulanlar, dulkadırlılara, mısır'a ve osmanlılara sığındılar. şah ismail, fars ve ırak hükümdarı murad bey'in, dulkadırlı alâüddevle'ye sığınması üzerine, elbistan'a yürüdü. alâüddevle, turna dağına çekildi. şah ismail, harput ve diyarbakır'ı aldı (1507). saltanatını güçlendiren ismail, şiîliğe aşırı derecede bağlandı. sünnî mezheplere karşı şiddet kullandı. camilerde ilk üç halifenin (hz. ebubekir, hz. ömer ve hz. osman) lânetlenmesini emretti. komşu devletlerde, özellikle taraftarlarının çok olduğu anadolu'da şiî propagandasına girişti. özbek hanı şeyhânî'nin üstüne yürüdü. merv'de yapılan savaşı kazandı; özbek hanı öldü. ismail, bundan sonra, batıda osmanlılar ve memlûklara karşı faaliyete geçti. anadolu'ya gönderdiği halifeler ve kurdurduğu hânkâhlarla osmanlı devletine karşı büyük bir isyan hazırladı. şiî propagandasını, etkili şekilde geliştirdi. ıı. bayezid han'ın yaşlı olması, devlet adamlarının kayıtsızlığı ve osmanlı şehzadeleri arasındaki saltanat mücadelesi, ismail'in faaliyetlerini kolaylaştırdı. nur ali halife, avşar, varsak, karamanlı, turgutlu, bozoklu, tekeli ve hamidelli gibi aşiretlerden büyük kuvvet topladı; osmanlı ordusunu yendi. şahkulu baba tekeli (karabıyıklıoğlu veya şeytankulu) adlı halifesi büyük bir isyan çıkardı (1511). tekeli'de (antalya yöresi) çıkan bu isyanı, karagöz ahmed paşa, şehzade ahmed ve haydar paşa bastıramadı. sadrazam hadım ali paşa, gedikhanı'nda şahkulu'nu yendiyse de savaşta öldü. ı. selim han (yavuz), tahta geçtikten sonra, anadolu'daki şiîlerin çoğunu öldürttü; sonra da iran seferine çıktı. şah ismail ve yavuz sultan selim han, 1 ağustos 1514'te çaldıran'da karşılaştılar. yapılan savaş, şah ismail'in yenilgisiyle sonuçlandı; selim han, tebriz'e geldi. azerbaycan, diyarbakır ve doğu anadolu, osmanlı ülkesine katıldı.

şah ismail'in ölümü üzerine, yerine oğlu şah tahmasb (1514-1576) 12 yaşında tahta geçti. şah tahmasb büyüyünceye kadar, iran'ı aşiret reisleri yönetti; merkezî idare sarsıldı. her aşiret, kendi bölgesinde bağımsız hareket etmeğe başladı. tekeli oymağı gibi isyan edenler ve yenilince osmanlı idaresine geçenler oldu; fakat anadolu'daki şiîlerle safevîlerin manevî bağları kesilmedi. tahmasb, osmanlılara karşı, babasının düşmanca siyasetini sürdürdü. karl v ve ferdinand'a, osmanlılara karşı ittifak teklif etti. kanunî sultan süleyman han, 1533'te ırâkeyn, 1548'de tebriz, 1553'te nahcivan seferlerine çıktı. azerbaycan, ırâk-ı arab ve ırâk-ı acem bölgeleriyle tebriz, bağdad ve basra osmanlıların eline geçti. iki devlet arasında yapılan amasya antlaşmasıyla (1555) başlayan barış devri, şah tahmasb'ın ölümüne kadar devam etti (1576).

tahmasb'ın yerine oğlu ıı. ismail geçti (hükümdarlığı: 176-1577). tahmasb'ın ölümünden sonra iran'da meydana gelen taht kavgaları sonunda, osmanlılarla iran arasındaki barış bozuldu. ikinci şah ismail, anadolu'daki alevîleri ve osmanlı devletine bağlı bazı sınır beylerini kendi tarafına çekti. ıı. ismail'den sonra, kardeşi mehmed hüdabende tahta çıktı ve devletin yönetimini oğulları abbas mirza ve haydar hamza mirza'ya bıraktı. bu dönemde osmanlı-iran savaşları başladı. ı. şah abbas (hükümdarlığı: 1587-1629) zamanında osmanlı-iran savaşları sona erdi. büyük unvanıyla anılan ı. abbas, tahta geçtikten sonra, ülkesinin askerî ve idarî teşkilatını yeniden düzenledi. başkaldıran emîrlerin isyanını bastırdı. özbekleri horasan'dan uzaklaştırdı. osmanlı baskısı karşısında, devlet merkezini kazvin'den ısfahan'a götürdü. bir hâssa ordusu (şahsevenler) kurdu. osmanlılar aleyhinde fransa, ingiltere, lehistan ve papaya elçiler gönderdi. ticaret ve sanatları geliştirdi. yeni başkent ısfahan büyüdü. ı. abbas, osmanlılara geçen iran topraklarını geri almak için savaş açtı. savaşlar, nasuh paşa antlaşmasıyla sona erdi. safevîlerin en parlak devri, şah abbas'ın saltanatına rastlar.

ı. abbas ölünce yerine torunu şah safi (hük. 1629-1642) tahta geçti. özbek hanlığı ve osmanlılarla savaştı. safevîlerin van'a saldırısı üzerine, ıv. murad han, revan seferine çıktı (1636). daha sonra bağdad seferiyle revan ve ırâk-ı arab'ın kesin olarak osmanlılarda kalmasını sağladı (1639). savaşlara, kasrışirin antlaşmasıyla son verildi.

şah safi'den sonra ıı. abbas (hük. 1642-1666), ondan sonra şah süleyman (hük. 1666-1694), ondan sonra şah hüseyin (hük. 1694-1727) tahta geçti. sonuncusunun döneminde, din adamları devlet işlerine karışmağa başladılar. şiî olmayanlara baskı yapıldı. kandehar valisi mîr veys, 1709'da bağımsızlığını ilan etti. 1722'de mîr veys'in oğlu mahmud, ısfahan'ı ele geçirdi. şah hüseyin, tahttan indirildi (1727). iran, karışıklıklar içinde kaldı.

1729'da kumandan nadir, ıı. tahmasb'ı tahta çıkardı. afganlar, iran'dan kovuldu. ıı. tahmasb'dan sonra, kumandan nadir, 1732'de ııı. abbas'ı tahta çıkardı. yaşı küçük olan ııı. abbas'ın ölümüyle nadir, saltanatı eline aldı ve kendini şah ilan etti (1736). böylece iran'da safevî hanedanı sona erdi. nadir şah ile avşarlar devri başladı.

safevîler, bir türk ailesi olmakla birlikte, siyasetlerini yaymak amacıyla yayımladıkları silsilenâme'de, kendilerini sâdât-ı hüseyniye'den (hz. hüseyin'in neslinden) gösterdiler. en kuvvetli zamanlarında, iran, horasan, güneydoğu anadolu, ırak, gürcistan ve güney kafkasya'yı elde ettiler. batıda osmanlılar, kuzeydoğuda özbekler (şeybanîler) ile mücadele ettiiler. devletin resmî dili türkçe ve farsça'ydı. safevîler başlangıçta, akkoyunlu idarî teşkilat ve kurumlarını örnek olarak aldılar. çaldıran'dan sonra, osmanlı yönetim usullerinden yararlandılar. safevîler zamanında şah, mutlak hâkimdi; ayrıca bir müşavere meclisi bulunurdu. şah abbas'tan öncekiler, geleneğe uygun olarak, şiî ileri gelenlerinin ve din büyüklerinin düşüncelerine önem verirlerdi. bazı idarî makamlar, babadan oğula geçerdi. devletin en büyük memuru vezîr-i büzürg'dü. bu vezire itimaduddevle veya nüvvâb-ı iran medârî denirdi; kendisinin mührü olmadan hiçbir hüküm geçerli sayılmazdı. ondan sonra kurçibaşı (emîr'ül-ümerâ) gelirdi. mâlî işlere nâzır-ı buyutat bakardı. divan beyi, adalet divanının başkanıydı. mîr şikâr ve mirahurbaşı (imrahorbaşı), şahın özel hizmetinde bulunurlardı. akkoyunlu teşkilatına göre kurulan ordunun yetersizliği, çaldıran savaşında anlaşıldı. şah abbas, avrupa'dan uzmanlar getirterek, yeni silahlarla donatılmış bir ordu kurdu. iki askerî kuvvet vardı: devlet ordusu ve şah ordusu. devlet birlikleri, tarikat mensuplarıyla valilerin gönderdiği kuvvetlerden meydana gelirdi. şah ordusu beş kısımdı: tüfekçiler, süvariler, sufiler, bir kısım topçular ve saray muhafızları.

Safevî Hükümdârları

Tahta Geçişi

Şâh İsmâil-I 1501

I. Tahmasb 1524

II. İsmâil 1576

Muhammed Hudâbende 1578

I. Abbâs 1588

I. Safî 1629

II. Abbâs 1642

I. Süleymân (II. Safî) 1666

I. Hüseyin 1694

II. Tahmasb 1722

III. Abbâs 1732

II. Süleymân 1749

III. İsmâil 1750

II. Hüseyin 1753

Muhammed 1786

(III. Abbâs’tan Muhammed’e kadar olan son beş hükümdâr, İran’ın bâzı kısımlarında ismen hükümdârdır.)
Safevi Devleti
Önceki Paylaşımlar