Yeni Zelanda

Güneybatý Pasifik Okyanusunda, iki büyük ada ve birçok küçük adalar üzerinde kurulmuþ, 34°25’-47°17’ güney enlemleri ve 166°27’-178°35’ doðu boylamlarý arasýnda yer alan bir güney yarým küre ülkesi.

Tarihi

Yeni Zelanda adalarýna ilk yerleþenler 1500 yýl önce Doðu Pasifik Okyanusu adalarýndan gelen Maorilerdir. Maoriler, bir Polinezya grubu kavimdir. Maorilerin adalara yerleþmesi 14. yüzyýla kadar devam etti. Yeni Zelanda’ya ilk ulaþan Avrupalý, Danimarkalý Abel Tasman’dýr. Tasman 1642’de buraya geldi. Bundan sonra Ýngiltereli Kaptan James Cook 1769’da Ülkenin kýyýlarýný dolaþtý. Bu tarihten sonra ülke Ýngiltere’nin kontrolü altýna girdi. 1840 ve 1860 yýllarýnda yerlilerle birçok çatýþmalar oldu. Maoro harpleri 1870 yýlýnda tamamen kesildi. Böylece adalar Ýngiltere’nin kolonileri arasýna girdi. Yeni Zelanda kolonisi 1907 yýlýnda, Ýngiliz Milletler Cemiyeti içerisinde bir dominyon oldu.

Birinci Dünya Harbinin patlak vermesiyle, Yeni Zelanda, Ýngiltere yanýnda savaþa katýldý. Avustralyalý ve Yeni Zelandalý askerlerden kurulmuþ ANZAC (Australian and New Zealand Army Corps) Kolordularý Çanakkale’de Osmanlý ordusu karþýsýnda bozguna uðradý. 17.000 ölü ve 50.000 yaralý ile kaçmak zorunda kaldý. Yeni Zelanda birlikleri Ýkinci Dünya Harbi esnasýnda Alman (1942) ve Ýtalyan (1944) ordularýna karþý da savaþarak hezimete uðradý.

Ýkinci Dünya Harbinden sonra 1951 yýlýnda ABD ve Avustralya ile karþýlýklý Güvenlik Antlaþmasý imzalayan Yeni Zelanda hükümeti Kore, Malezya ve Vietnam karýþýklýklarýna asker gönderdi. Ýngiltere’nin desteðiyle Singapur ve Malezya’ya birliklerini yerleþtirdi. Böylece kýsmen bölgenin kontrolü Yeni Zelanda ve Ýngiltere tarafýndan saðlanmýþ oldu. Yeni Zelanda, Ýngiltere’ye baðlý monarþik bir idareyle yönetilir.

Fiziki Yapý

Yeni Zelanda güneybatý Pasifik Okyanusunda biri kuzeyde diðeri güneyde olmak üzere iki büyük adadan meydana gelmiþtir. Civardaki küçük adalar da dahil toplam yüzölçümü 267.844 km2dir. En yakýn komþusu olan Avustralya’nýn 1930 km kadar doðusunda kalýr.

Yaklaþýk olarak bir dikdörtgene benzeyen GüneyAdasýnýn güneybatý ucundan kuzeydoðu ucuna olan mesafesi aþaðý yukarý 800 km’dir.

Adanýn batýsýný boydan boya Güney Alp Daðlarý örtmüþtür. Güney Alplerin en yüksek tepesi olan Cook Daðý yaklaþýk 3764 m’lik yüksekliðiyle ülkenin de en yüksek noktasýdýr. Daðlar kýyýdan 32 km kadar içerdedir. Güney Alplerin üzerinde yaklaþýk 16 tane tepe vardýr. Bunlarýn en alçaðý 3048 m civarýndadýr. Alplerin doðu yamaçlarýnda birçok buzul göl bulunur. Bunlardan Tasman, Fox ve Josef buzullarý en geniþleridir. Ülkede birçok irili ufaklý göl ve nehir mevcuttur. En geniþ göl Te Anau’dur. Yaklaþýk 344 km2 olup, uzunluðu 61 km ve geniþliði 10 km’dir. Güney Adasýndaki baþlýca büyük nehirler: Rakaia, Waimakariri ve Clutha’dýr. Batý kýyýlarýnda yeralan fiyordlar ve þelaleler ülke manzarasýna ayrý bir özellik katmaktadýr. Dünyanýn dördüncü büyük þelalesi Sutherland da buradadýr. Alplerin doðusu adanýn doðu kýyýsýna kadar uzanan Canterbury yaylasý ile kaplýdýr. Foveaux Boðazýyla Güney Adasýndan ayrýlan Stewart Adasý yaklaþýk 1700 km mesafededir.

Cook Boðazýndan yaklaþýk 22 km kuzeyde Kuzey Adasý bulunur. Tahminen 114.489 km2 bir alana sahiptir. Adanýn ortasýndan Tongariro, Ngauruhoe ve Ruapehu adlarýndaki faal volkanik daðlar bulunmaktadýr. Batý kýyýsýndaysa yaklaþýk 2400 m yüksekliðindeki Egmont Daðý da faal bir volkanik daðdýr. Bu daðýn kuzeyinde dev maðaralar vardýr. Tabii olarak kireçtaþlarýndan meydana gelmiþlerdir. Adanýn Rotorua bölgesinde ve civarýndaki sýcak su kaynaklarý sürekli gaz ve buhar çýkarýrlar. Öyle ki, nehirden tutulan balýk biraz ilerdeki kaynaða daldýrýlýp piþirilebilir. Adanýn bu bölgesi soðuk ve sýcak mevsimleri ayný anda üzerinde bulundurur. Kuzey Adasýnýn termal ve volkanik bölgelerinde Taupo Gölü yaklaþýk olarak 616 km2dir. Ülkenin en uzun nehri Waikato kuzeyde Taupo Gölüne doðru akar ve yaklaþýk 425 km uzunluðundadýr. Adadaki mevcut ovalar genellikle fazla yüksek deðildir. Bunlardan Taranaki, Manawatu ve Wairarapa ovalarý en geniþleridir. Doðu kýyýlarýnda bulunan Plenty, Hawkes ve Poverty körfezleri birer tabii limandýr.

Yeni Zelanda’nýn Stewart Adasýndan baþka birçok irili ufaklý adalarý mevcuttur. Bunlardan baþlýcalarý Chatham, Campbell, Kermadec, Snares, Auckland, Antipodes, Baunty, Niue ve Tokelau adalarýdýr.

Ýklim

Sýcak ve nemli Pasifik havasý ve deðiþen Antarktika havasý kuru, Avusturalya kýta havasýyla karýþmak sûretiyle, Yeni Zelanda üzerine alçak-basýnç ve yüksek basýnç hava akýmlarýnýn gelmesine sebep olurlar. Okyanus içinde yer almasý sebebiyle, Yeni Zelanda aþýrý sýcaklýk farklarýna ve yaz kuraklýðýna maruzdur. Auckland bölgesinde ortalama sýcaklýk 16°C iken Güney Adasýnda invercargill civarýnda 10°C kadardýr. Pasifik Okyanusu ve mevcut tabii kaynaklar ülke iklimine önemli ölçüde tesir etmektedir.

Ülkenin batý kýyýsý, doðu kýyýsýna göre daha çok yaðýþ alýr. Mesela Kuzey Adasýnda batý kýyýsýnda bulunan New Plymauth bölgesi yaklaþýk yýlda 142 gün yaðýþ alýr ve ortalama yaðýþ miktarý 1565 mm’dir. Ayný enlemde yer alan Napier bölgesi ise doðu kýyýsýnda olup, Ortalama 780 mm yaðýþ alýr. Yaðýþ süresi ise 92 gün kadardýr.

Yeni Zelanda ekvatorun güneyinde yer aldýðý için Kuzey Yarýmküreye göre mevsimler farklý geçer. Kuzeyde yaz sýcaklýðý insaný bunaltýrken, Yeni Zelanda’da kayak yapýlýr.

Tabii Kaynaklarý

Yeni Zelanda topraklarýnýn yarýsýna yakýn bir bölümü yeþil alanlarla örtülüdür. Sadece dörtte bir kadar arazi kayalýk ve çoraktýr. Geri kalan alanlar ormanlarla kaplýdýr.

Nehirler, göller ve tabii gaz ve buhar kaynaklarý ülke için çok önemlidir. Nehirler çok kýsa ve çok hareketlidir. Göllerle birlikte önemli elektrik kaynaklarýný teþkil ederler. Ülkenin en büyük hidroelektrik santralý Manapouri Gölü üzerinde olup, bir milyon kilowatlýk kapasitededir. Bu santral sayesinde Avustralya’dan gelen boksit filizinden alüminyum elde edilir. Yeni Zelanda yeraltý kaynaklarý bakýmýndan zengin bir ülkedir. Kömür, kireçtaþý, altýn, petrol, tabii gaz ve demir baþlýca minerallerdir.

Ülkenin ormanlarý diðer önemli bir tabii kaynaktýr. Dünyada pek eþine rastlanmayan cinste aðaçlarla doludur. Bunlardan en meþhuru Yeni Zelanda’ya mahsus Kauri aðacýdýr. Bu ormanlar birçok hayvan ve çeþit çeþit cinste kuþlarla doludur. Bunlardan uçmasý olmayan, kýsa gagalý kiwo kuþu, Yeni Zelanda’nýn sembolüdür. Ülkede en çok koyun ve sýðýr yetiþtirilir. Bütün boþ yeþil sahalar hayvancýlýða ayrýlmýþtýr. Ülkede bol miktarda kýrmýzý geyik yaþar.

Yeni Zelanda’da mevcut yeraltý buhar kaynaklarý çok önemli bir gelir kaynaðýdýr. Bu buharlar ile türbünler çevrilmek sûretiyle, elektrik enerjisi üretimi arttýrýlmýþtýr. Dünyada sadece Ýtalya, Ýzlanda, Meksika ve Japonya’da mevcut bulunan tabii buharlý elektrik santrallarýnýn bir benzeri de Yeni Zelan’dadaki Wairakei santralýdýr.

Nüfus ve Sosyal Hayat

Yeni Zelanda’nýn yaklaþýk 3.481.000 olan nüfûsunun çoðu gençtir. Nüfus yoðunluðu 13 kiþi kadardýr. Yeni Zelanda nüfûsunu esas olarak iki tip insan grubu meydana getirir. Bunlardan birincisi yerli Maori halkýdýr. Diðeri ise, ülkeye sonradan gelmiþ bulunan Avrupalý beyazlardýr. Bugün bu ayýrým pek fark edilemeyecek seviyededir. Avrupalýlar umûmiyetle Ýngiliz, Ýrlanda veya Ýskoç kökenlidir. Önceleri Maori nüfûsu pek fazlaydý. Fakat adalardaki Ýngilizlerin kolonileþtirme siyaseti sonunda yerli mevcudu azaldý. Çoðu savaþlarda öldü. Bu arada Rusya, Polonya, Almanya, Vietnam ve Þili’den birçok sürgüne gelen veya kaçarak yerleþenler de nüfûsun bir bölümünü meydana getirmektedir.

Nüfûsun % 83’üne yakýn bir bölümü þehir hayatý yaþar. Kýrlarda yaþayanlar ise genellikle tarým ve hayvancýlýkla uðraþýr.

Halkýn maddi refah seviyesi yüksek durumdadýr. Her çeþit kara, su ve deniz sporlarý herkes tarafýndan yapýlabilmektedir.

Resmi dil Ýngilizcedir, Maori lisaný ise unutulmamýþ olup, halen konuþulmaktadýr. Çok az da olsa Çince ve Hintçe konuþan gruplar vardýr. Yeni Zelanda’nýn din yapýsý da týpký etnik yapýsý gibi karýþýktýr.Nüfûsun % 55’inden fazlasý Protestandýr. Ayrýca Angalikan, Katolik, Yahûdi, yerli inanýþlara mensup kiþiler mevcuttur. Ýslamiyet ülkede yeni tanýnmýþ olup, hýzla yayýlmaktadýr.

Ülkenin eðitim düzeyi çok yüksektir. Okuma-yazma bilenlerin oraný hemen hemen % 99’a ulaþýr. 6-15 yaþ arasý mecburi öðrenime tabidir. Dünyada en çok gazete basýlan ülkelerden biridir. Her bin kiþiden 400’ü gazete satýn almaktadýr.

Siyasi Hayat

Yeni Zelanda bir parlamenter-demokratik monarþi idareye sahiptir. Resmi devlet baþkaný Ýngiltere Kraliçesidir. Kraliçeyi, ülkede genel bir vali temsil etmektedir. Hükümet baþkaný ayný zamanda Maliye Bakanlýðý görevini de sürdürür.

Ýdari olarak dört ile üç kazaya, 132 nahiyeye ve 96 köye ayrýlmýþtýr. Ülkenin anayasasý mevcut deðildir. Ülke parlamentosu 96 üyeden meydana gelir. Meclis üç yýlda bir yeniden seçilir. Baþbakan ve hükümet kabinesi meclis içinden çýkar.

Ekonomi

Yeni Zelanda genellikle yumuþak bir iklime ve az fakat verimli topraklara sahiptir. Bu yüzden ülke bir “tarým” ülkesi kabul edilir. Buðday, arpa ve yulaf en önemli tarým ürünleridir. Hayvancýlýk oldukça geliþmiþtir. Koyun ve sýðýr yetiþtiriciliði bakýmýndan dünyanýn sayýlý ülkelerinden biridir. Yaklaþýk olarak 9 milyon hektarlýk çayýr ve otlak alanlar bu alanýn geliþmesinde önemli bir rol oynar. Bu yüzden ülkede et ve süt endüstrisi çok geliþmiþtir.

Ülke endüstri bakýmýndan da geliþmiþtir. Ýngiltere ile olan ticari münasebetleri endüstri sektörünün kontrolünü Ýngiltere’ye vermiþ durumdadýr. Baþlýca endüstri alanlarý gýda, tekstil, kaðýt, çelik, petrol, petrol ürünleri ve alüminyumdur. Ülke nüfûsunun % 35’ine yakýn bir bölümü endüstri ve ticaret alanýnda çalýþmaktadýr.

Ülke etrafý tamamen okyanus ile çevrilmiþtir. Bu yüzden balýkçýlýk çok önemli bir gelir kaynaðý olmuþtur. Kýlýçbalýðý ve tonbalýðý bol miktarda avlanmaktadýr. Ayrýca balina avcýlýðý da yapýlmaktadýr.

Orman ürünleri ülkenin diðer önemli bir gelir kaynaðýdýr. Ormanlardaki mevcut aðaçlar dünyada nadir yetiþen aðaçlardýr. Hemen hemen hepsinin kerestesi çok kýymetlidir. Daha çok kauri, sedir ve kozalaklý aðaçlar mevcuttur. Ormanlarda yetiþen çeþitli cinsteki süs kuþlarý önemli bir ihraç maddesidir.

Yeni Zelanda’da madencilik endüstrisi bir hayli geliþmiþ durumdadýr. En çok kömür ve tabii gaz elde edilmektedir. Petrol ülke ihtiyacýnýn sadece % 3’ünü karþýlayacak durumdadýr. Geri kalan ihtiyacý için dýþarýya baðlýdýr. Avustralya’dan ithal edilen boksit cevherinden alüminyum elde edilir. Yeni Zelanda çok zengin nehir, göl ve tabii kaynaklara sahiptir. Bu yüzden hidroelektrik santrallarýnýn sayýsý ve kapasitesi oldukça fazladýr. Cook Boðazýnda inþa edilmiþ sualtý kanallarý sayesinde Güney Adasýnda elde edilen her çeþit enerji Kuzey Adasýna ulaþtýrýlýr.

Yeni Zelanda’da deniz, hava ve demiryolu ulaþýmý oldukça geliþmiþ durumdadýr. Auckland, Wellington, Tauranga, Dunedin ve Whangarei limanlarý ülkenin ekonomisini üzerinde taþýyan limanlardýr. Auckland, Christchurch ve Wellington þehirlerinde üç tane milletlerarasý hava alaný mevcuttur. Cook Boðazý üzerinden feribot, denizkayaðý ve sualtý kanal ulaþtýrmasý yapýlmaktadýr.

Yeni Zelanda daha çok Ýngiltere, Avustralya, ABD, Japonya ve Uzak Doðu ülkeleriyle ticari münasebetlerde bulunur. Et, süt, yün, kürk, deri ve balýk en önemli ihraç ürünleridir. Ayrýca kereste, çeþitli cinste hayvanlar, meyve, konserve ve canlý hayvan ihracatý da yapýlýr. Buna karþýlýk boksit, demir, çelik, petrol, petrol ürünleri, plastik eþyalar, otomobil ve makine satýn almaktadýr.

Turizm, Yeni Zelanda için önemli bir gelir kaynaðýdýr. Dað sporlarý özellikle kayak ve su sporlarý en önemli turizm kaynaklarýdýr. Ülkenin tabii gaz kaynaklarý, göller ve kýyýlarý tabiat manzarasýna ayrý bir güzellik katmakta ve her yýl çok sayýda turist çekmektedir.
Bu konuyu tüm sitede arat