Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti

Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti (Uygurca: شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمۇھۇرىيىتى Sherqiy Türkistan Yislam Jumuhuriyiti, Çince karşılığı: 东突厥斯坦伊斯兰共和国/東突厥斯坦伊斯蘭共和國 dōng tūjuésītǎn yīsīlán gònghéguó; 12 Kasım 1932 - 6 Şubat 1934), bugünkü Çin Halk Cumhuriyeti'nin Sincan Uygur Özerk Bölgesinde kurulmuş cumhuriyet.

Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti

Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (Uygurca: شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمۇھۇرىيىتى Sherqiy Türkistan Yislam Jumuhuriyiti, Çince karşılığı: 东突厥斯坦伊斯兰共和国/東突厥斯坦伊斯蘭共和國 dōng tūjuésītǎn yīsīlán gònghéguó; 12 Kasım 1932 - 6 Şubat 1934), bugünkü Çin Halk Cumhuriyeti'nin Sincan Uygur Özerk Bölgesinde kurulmuş cumhuriyet. == Tarih == 1930'lı yıllarda Doğu Türkistan'ı yöneten Sincan Eyalet hükumetine karşı Uygurlar başta olmak üzere müslümanların bağımsız hareketini birleştirerek Tarım Havzasının güneybatısında yer alan Kaşgar'da kurulan hükumet. Kuzeybatı'nın Üç Ma'sı (西北三馬 xīběi sānmǎ) olarak ünü kazanan müslüman Hui askeri hiziplerin bir kolu olan Ma Zhongying (馬仲英)'nın ordusu Sincan'a kadar genişlemeye başlamıştır. Buna karşın yerli halklar önce 1931'de Kumul'da 1932'de Turfan'da isyan başlatmışlardır. Kumul'lu Hoca Niyaz önderliğindeki isyan gücü Eyalet ordusunun hücumune uğrayarak batıya çekilmek zorunda kalmıştır. Ma Chungying ordusunun saldırıya uğramamış Tarım havzasının güneyindeki Hotan'da da 1933'te Muhammed Amin Buğra isyan etmiştir. İsyancılar Hanlı memurları kovarak Hotan'ı aldıktan sonra Yarkand ve Kaşgar'a ilerleyerek Kumlu ve Turfan'dan sağınmış güçleriyile birlikte 12 Kasım 1932'de Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti'nin kuruluşunu ilan etmiştir. Cumhurbaşkanlığına Kumul'u temsilen Hoca Niyaz, başbakanlığına Hotan'ı temsilen Sabit Damulla Abdulbaki seçilmiştir. Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti, Birleşik Krallık ve Türkiye Cumhuriyeti gibi ülkelerin tanımalarını istediyse kabul edilmemiştir. 1933'de Doğu Türkistan kargaşa içindeydi. 12 Mart 1933'de Urumçi'deki Sincan Eyalati hükumetinde Genelkurmay başkanı Chen Zhong (陳中 chén zhōng)'nun Beyaz Rus birlikleriyle birlikte giriştiği darbe başarısızlığıyla sonuçlanmıştır. Turfan'ı işgal eden Ma Chungying ordusunun tehdidine karşı Urumçi'daki Sincan Eyalet hükumeti Sovyetler Birliği'nden yardım ve müdahalesini istemiş ve 1934'de Kızıl Ordu'ya bağlı iki tugay Şincan'a girmiştir. Kızıl Ordusu'ndan kaçan Ma Chnagying ordusu Hotan'a saldırmış ve Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti ordusunu imha etmiştir. Böylece 6 Şubat 1934'de cumhuriyeti yıkılmıştır. Cumhurbaşkanı Hoca Niyaz ve Savunma Bakanı Muhiti, Sovyetler vasıtasıyla Sincan Eyalet hükumeti askeri müffetişi olan ve "Sincan Kralı" olarak adlandırılacak olan Sheng Shicai (盛世才 shèng shìcái) ile anlaşarak başbakanı Sabit Damulla Abdulbaki'yi Şincan Eyalet hükumetine teslim etmiş ve Hoca Niyaz ise Sincan Eyalet hükumetinin başbakan yardımcısı olmuştur. == Milli Marşı == 1933 yılında Muhammet Ali Tevpik (Tohtu Hacı) tarafından yazılmış, aynı yıl Doğu Türkistan İslam Cumhuriyetinin kuruluşunda devlet töreni ile okunarak Doğu Türkistanlılarca ulusal marş olarak kabul edilmiştir. === Not === === Galeri === Resim:Sheng Shi-tsai.jpg|Sincan Eylaeti müfettişi Sheng Shicai Resim:MaZhongYing.jpg|Hui askeri hizbi kumandanı Ma Zhongying Resim:Khoja Niyaz.jpg|DTİC Cumhurbaşkanı Hoca Niyaz == Ayrıca bakınız == * Doğu Türkistan Cumhuriyeti * Doğu Türkistan bayrağı == Notlar ==
* James A. Millward and Nabijan Tursun, "Political History and Strategies of Control, 1884-1978" in Xinjiang: China's Muslim Borderland ISBN 0-7656-1318-2. == Dış bağlantılar == * The Soviet in Xinjiang 1911-1949 東トルキスタン共和国#第2次(1944年~1949年)

Kaynaklar

Vikipedi

Yanıtlar