Türk kültüründe at

Türk halkları kültüründe at, çok önemlidir nitekim, birçok halkbilimciye göre Bozkır Medeniyeti at üzerine kurulmuştur.
At, Türk Edebiyatı'nda olduğu kadar, ticarette de sektör haline gelmiştir.

Türk kültüründe at

(Türk Şamanı) davulu. Davulun üstünde betimlenen hayvanlardan biri de attır.|thumb|250px] at başlı, yapılmış bir hançer sapı; 18. yy.|thumb|250px] Türk halkları kültüründe at, çok önemlidir nitekim, birçok halkbilimciye göre Bozkır Medeniyeti at üzerine kurulmuştur.

At, Türk Edebiyatı`nda olduğu kadar, ticarette de sektör haline gelmiştir. Bir Özbek sözü bunun önemi için şöyle der: "Gününden bir gün olsa at al, gününden iki gün olsa avrat". Türkmenistan`da değeri kıymetli olan atların dişi kırıldığında ``altındiş`` takıldığı anlatılır.

Sosyal hayatındaki yeri

Anadolu Türkleri, Toros Yörük ve Türkmen çocukların, gençlerin at yarışını bir spor haline getirdiği bilinmektedir. Özellikle düğünlerde ödüllü at yarışmaları yapılmaktadır.

Kırgız Türklerinde ilk ata biniş törenlerinde, çocuk ata bindiğinde toplanan köy halkı ve misafirleri selamlar. Çünkü bu uygulama çocuğun iyi bir lider ve yönetici olacağını gösterir. Böyle inanılır.

Özbeklerdeyse at oyunları ve yarışmaları erkekliğe geçişin simgesidir. At oyunlarının yapılış amacı topluca hareket etme ve usta-çırak ilişkilerinin pekiştirilmesidir. Oyunun sonunda yaşlı biniciler kendi atlarını gençlere verirler.

Kırgız Türklerinde sünnet düğünlerinde yemek olarak at ve davar kesilir. Misafirler de hediye olarak at ve inek getirirler.

Erzurum`da kısmeti kapalı bir genç kız, açılması için oklayavayı temsili için bir ata biner ve minareye çıkar. Gök Tanrı inancında Kam`ın tahta atla semaya çıktığı bilinir.

Orta Asya ve Sibirya`da giyimde sembolik olarak at da kullanılır.

Makedonya Türklerinde Güney kesim övülürken, "At gibi maşallah" denir.

Toroslarda yeni yetmelere "tay" yakıştırması yapılır.

Karaçay-Malkar Türklerinde kız tarafına söz kesilmeye gidildiğinde, kızın babasına ve süt annesine birer at hediye edilir. Yalnız hediye edilen atlara binilmez ve at kızın dayısına hediye edilir.

Uzun zaman öncelerde yapılan Türk ``yuğ`` törenlerinde baba tarafından ölen birisi olduğunda, ruhu için kurban olarak at kesilirdi.

Karaçay Türklerinde ölen kişinin atının da öldüğü sanılırdı. Bu söylenti birçok hikayeye yansımıştır.

Çok eski Türk kültüründeyse ölen kişinin özel eşyalarıyla beraber atının da onunla beraber gömüldüğü bilinmektedir. Batı Hun İmparatorluğu imparatoru Atilla`nın mezarında kıymetli taşlardan oluşan at takımları vardır.

Azerbeycan`da ve Doğu Anadolu`da mezar taşlarında at heykelleri bulunmaktadır.

Halk inançlarında atın yeri

Doğum yaparken zorluk çeken, sorun yaşayan anne adaylarının bulunduğu evin dışında erkek at kişnetilir. İnanca göre atın kişnemesi doğumu zorlaştıran gücü uzaklaştırır.

Karaçay Türkleri, doğum esnasında eve misafir geldiğinde, atın dizginine eşarp veya havlu bağlanır. Atı görenler o evde bir çocuğun dünyaya geldiği anlaşılırdı. Yine kültürün bir parçasınca; "Atlı mı yaya mı" diye sorulur. "Atlı" erkek bebek, "yaya" kız bebek manasına gelir. Bunun devamında da eğer cevap "atlı" olursa hediye olarak tay, "yaya" ise dana hediye edilir.

Kırgız Türklerinde doğan çocuğun kırkı çıktığında kesilen ilk saça "karın" veya "ilk" saç denir. Çocuğun saçını kesen kişiye ise genellikle at hediye edilir. Böylece kesen kişi onurlandırılmış olur.

Elazığ`da yeni bir ev temelinde kurban kanı, eski ayakkabı, tuz, mavi boncuk ve at nalı atılır. Toroslarda at nalı nazarlık olarak kabul edilir. Ağrı`da ise kırkı çıkan çocukların tedavisi maksadıyla anne yol ağzına çıkar. Yoldan geçen ilk atlının önüne çıkar ve ondan öneri ve öğütler alır.

Kırgsız Türklerinde at sürüleri nazar ve tehlike işareti olarak kabul edilir. Korunmak için özel atlar beslenir. Bu ata ``Üyür`` denir ve bu atlar at sürülerini korumaktadır. (inanca göre)

Haymana`da yağmur için at kafasına yağmur duası okunur.

Türkiye Türklerinde at kılı nazar boncuğu gibi etkili olduğuna inanılır. Anadolu`da, özellikle Antalya civarında kapı başlarına takılan atın kafa kemiği, nazara karşı koruması için kapı başlarına takılır.

Toroslarda Türkmenlerin "Gelinin başına, atın dişine bak" denir. Gelinin baş bağlayış şekli; düzen, mutlu, bakımlı olduğu gibi meziyetlerini gösterir.

Türk Halk inançlarında yer alan "Boz Atlı Yol Tengrisi\Yol İyesi" yolda kalan, sıkıntıya düşen, darda kalanların yardımına koşan bir varlıktır.

Kaynakça



Dr. Yaşar KALAFAT - Türk Halk İnançlarında At

Kaynaklar

Vikipedi

İlgili konuları ara

Yanıtlar