Koyukonlar

Kısaca: Koyukonlar ya da Koyukon Atabaskları (Koyukonca ''Denaakkʼe, Dinaak̲'a'', ''Tl’eeyegge Hʉt’aane'' ; ), Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinin ortasında İç Alaska coğrafi bölgesindeki Yukon–Koyukuk Census Area sayım bölgesinin Yukon ile Koyukuk nehirleri civarında taygada yaşayan, sığın avlayan avcı ve toplayıcı, yarı göçebe, anasoylu, önceleri animist ya da şamanist iken sonradan Hristiyan olsa da animist inanç ve gelenkleri güçlü Alaska Atabasklarından Kızılderili halkı. Alaska'd ...devamı ☟

Koyukonlar ya da Koyukon Atabaskları (Koyukonca Denaakkʼe, Dinaak̲'a, Tl’eeyegge Hʉt’aane ; ), Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinin ortasında İç Alaska coğrafi bölgesindeki Yukon–Koyukuk Census Area sayım bölgesinin Yukon ile Koyukuk nehirleri civarında taygada yaşayan, sığın avlayan avcı ve toplayıcı, yarı göçebe, anasoylu, önceleri animist ya da şamanist iken sonradan Hristiyan olsa da animist inanç ve gelenkleri güçlü Alaska Atabasklarından Kızılderili halkı. Alaska'daki en büyük Atabask halkı olup, Yukarı, Merkezi ve Aşağı Koyukonlar olmak üzere üç ana lehçe grubuna ayrılırlar. En yakın akrabaları dilce birlikte üstgrup oluşturan Holikaçukça ile Değinakça konuşan Atabasklardır. Alaska Yerli Dil Merkezine göre 2.300 kişilik etnik (Denaakkʼe) nüfustan 150 kadarı anadillerini (Denaakkenaageʼ) konuşabiliyor. Alaska'daki diğer Atabaskların aksine Eskimo komşuları olan Yupik ve İnyupiklerin kültüründen oldukça etkilenmişlerdir. Koyukonlarla Avrupalıların ilk karşılaşması Rusya İmparatorluğuna bağlı Rus Alaskası (1733 – 1867) döneminde 1838 yılında Yukon Nehri yolundan Nulato'ya gelen Ruslarla olmuştur. Geçmişte Rus-Amerikan Kumpanyası ile Hudson's Bay Company şirketlerindeki Avrupalı kürk tüccarlarıyla yoğun olarak ticaret yaparken, günümüzde daha çok avcılık, balıkçılık ve mevsimlik istihdamdan oluşan karma ekonomi görülür. Adlandırma Koyukon adı Koyukuk Nehri (Koyukonca Ooghekuhno’) ile Yukon Nehri (Koyukonca Yookkene) adlarından birleşik kısaltmadır ya da Koyukukhotana («people of the Koyukuk River») adından büzülme (contraction) sonucu oluşmuştur . Kimilerine göre Koyukon adı Yupikçe kuik («nehir / river») kelimesinden köken alan bir kelimenin Rusça yazımından kaynaklanan karmaşık bir tarihe sahiptir. İlk kez 1936 yılında kullanılan Koyukon kelimesi kimilerine göre Koyukon Nehrinin 1838 yılında Rusçaya kaydedilen Kuyukuk yazımından köken alan Rusça kuyukantsy biçiminden gelir; ve Kuyukuk isminin de kökeni kimilerine göre İnyupikçe anlamı açık olmayan kuvyukuq kelimesine dayanır. Nadiren nehrin adı Koyukuks («Koyukuklar») biçiminde etnik ad olarak da kullanılır. Ten’a adı Koyukonlar ile onların aşağısında yaşayan ve Değinakça konuşan Atabasklar (Deg Hitʼan, Yupiklerin İngalik dedikleri; Ten'a of Anvik) ile ayrı bir dil olduğu ancak 1973 yılında anlaşılan Holikaçukçayı konuşan Atabasklar (Doogh Hit’an) için başlangıç yıllarında Hristiyan misyonerler ve antropologlar tarafından kullanılmıştır. Katolik misyonerler Ten'a (ya da Batı Atabaskları) adını "Koserefsky'ye (Yupiklerin sınırında Değinak-Yupik yerleşimi olup yeni adı Holy Cross, Değinakça Deloy Chet, Yupikçe Ingirraller) kadar batıdan Yukon Nehrinin her iki yakasındaki iç bölgeye yayılmış" olarak tanımlarlar ve bu tanıma bugünkü Koyukonca, Değinakça ve Holikaçukça konuşan Atabasklar girer. Amerikan kadın arkeolog Frederica De Laguna (1906 – 2004) Dena adının kapsamına Koyukon, Değinak ve Holikaçuk dışında ayrıca çok yanlış biçimde Aşağı Tananaca konuşan Atabaskları da dahil eder. Koyukoncada denaa kelimesi «erkek» anlamına gelir. Rus deniz subayı Lavrentiy Alekseyeviç Zagoskin (1808 – 1890) Koyukon topraklarında yaptığı keşifte elde ettiği bilgileri raporlar halinde yayımlar. 1847 yılında Sankt Petersburg'da basılan çalışmada Aşağı Koyukon (Собственно Инкиликовъ «Inkilik proper» = Lower Koyukon) ile Değinaklar (Инкалитовъ-югъельнутъ «Inkalit-Yugel’nut» = Deg Xinag) için Ттынаи (Ttınai) adı kullanılmıştır ve aynı çalışmada Aşağı Koyukonca ттынаій (ttınaiy) ile Değinakça тынни (tınni) человѣкъ («kişi, insan / person») anlamına gelir. Atabasklar ve Atabask dilleri için alternatif ad olarak kullanılan Dene adının eski varyasyonları içinde Tinneh ile Tanah kelimeleri de bulunur ve bu eski adlar Alaska Atabasklarını da Kanada'daki Denesulineleri de nitelendirir. Kanada'daki Doğu Atabaskları (Denesulineler, Tlınçonlar, Sahtular ve Denetalar) için Kuzeybatı Topraklarında kullanılan resmi Dene adı politik kaygıyladır. Koyukonlar kendilerini Tl’eeyegge Hʉt’aane («tek dil ahalisi / people of one language») olarak da adlandırırlar. Qlīyukuwhūtana adı ilk misyonerlerce Upper Koyukon için kullanılmıştır. Kkaayeh-Hʉt’aane (Qayex-xot’ana) «Kaiyuh people» adı "Lower Yukon bands" olarak kullanılır. Koyū’-kŭkh-otā’nā adı Değinakça, Holikaçukça, Yukarı Kuskokvimce ve Aşağı Koyukonca konuşan Atabaskları içerir. Tarih Na-Dene dillerini konuşan diğer halklar gibi Atabaskların da Asya'dan Amerika'ya Eskimo-Aleut halklarından önce göç ettikleri sanılıyor. Atabaskların ataları muhtemelen yaklaşık 12.000 yıl önce son buzul çağının sonunda Bering kara köprüsünü kullanarak Sibirya'dan göç etmişlerdir. İç Alaska'daki (Interior Alaska) eski arkeolojik kalıntılar, Alaska Eskimo coğrafyasının sahillerinde olduğu gibi, yaklaşık 10.000 yıl öncesine tarihlenir ve bunlar Sibirya'dakilerle yakından ilgilidir. Nitekim Atabask dillerinin Sibirya'daki Ketçe başta olmak üzere Yenisey dilleri ile akraba olduğu 2008 yılında Edward Vajda başta olmak üzere uzman dilcilerce teyid edilmiştir. Avrupalılarca karşılaşmadan önceki dönem (1800 öncesi) Koyukonlar için "tarihöncesi" dönemdir. Koyukon "tarihsel dönemi" Avrupalıların 1800 lerde bölgeye ulaşmasıyla başlar. Koyukonlarla Avrupalıların ilk karşılaşması Rus Alaskası (1733 – 1867) döneminde 1838 yılında Yukon Nehri yolundan Nulato'ya gelen Ruslarla olmuştur. Rusların getirdiği ve yerlilerin bağışıklık sistemine yabancı olan çiçek hastalığı 1939 yılında ilk büyük salgını çıkarır . Rus deniz subayı Lavrentiy Alekseyeviç Zagoskin (1808 – 1890 Лаврентий Алексеевич Загоскин) 1842 ile 1843 yıllarında Yukon, Kuskokwim ve Innoko nehirleri boyunca 3300 milden fazla yol kateder ve bölgedeki yerlilerin ticaretini, dilini ve çevreyi kaydedip rapor haline getirir. Zagoskinin bu kayıtları tarihçi, antropolog ve coğrafyacılar tarafından sıklıkla başvuru kaynağı olarak kullanılır ve yazdıklarının olağanüstü doğrulukta olduğu kabul edilir. Ticaret karakollarına (trading post) lojistik katkı yapmak için Yukon ve Koyukuk nehirlerine buharlı gemilerin gelişiyle birlikte yerlilerin daha önce Beyaz kürk tüccarlarıyla yapılan ticarette değişen yaşamları biraz daha değişmeye başlamış ve birçok yerli erkek bu gemilerde odun kesici, deck hand ve bölgedeki nehir kanallarını çok iyi bildiklerinden kılavuz kaptan gibi çalışmışlardır. Bu buharlı gemiler aynı zamanda yöreye yabancı olan hastalıkları da taşımıştır. 1900 lerin başlarında kızamık, grip ve son olarak da verem hastalığının yayılması ve yerli nüfusu kırıp geçirmesine yol açmıştır. En son gelenler ise yerli yaşamı üzerine en büyük etkiyi yapan Hristiyan misyonerler olmuştur. 1888 yılında Nulato'da kurulan Katolik Cizvit misyonu ile 1906 yılında Allakaket/Alatna'da kurulan Protestan Episcopal misyonu Koyukon yaşamında en etkili iki misyonerlik kurumudur. 1898 yılına kadar Koyukuk Nehri boyunca göreceli izolasyon yaşayan Koyukonlar, Kanada'nın Klondike bölgesinde 1890 larda altın bulunmasıyla birlikte Yukon Altına Hücumu ya da Klondike Altına Hücumu adı verilen büyük altına hücum hareketinde ibre Alaska'ya dönünce 1898 yılında maden arayıp kısa sürede zengin olma hayaliyle gelen binden fazla adamın araştırma akınına uğramış, fakat çok az altın bulunduğu için madencilerin % 90 ı ertesi yıl terk etmiştir. Madenci kasabalarının çoğu kapanırken, işlek olanlarında çalışan Kızılderililere Beyaz madencilerin ancak yarısı kadar ücret ödenmiş ve hakları tanınmadığı gibi saygı da görmemişlerdir. Madencilerin sayısı İkinci Dünya Savaşı sırasında azalmıştır. Ana Koyukon topraklarında bulunan iki milli yaban hayatı sığınağı (Koyukuk National Wildlife Refuge ile Nowitna National Wildlife Refuge) yöresinde kronolojik tarih:

Bu konuda henüz görüş yok.
Görüş/mesaj gerekli.
Markdown kullanılabilir.