Karapapaklar

Karapapaklar veya Terekemeler (Azerice: Qarapapaqlar, Tərəkəmələr), Türkiye'de genel olarak Kuzeydoğu Anadolu'da, Kuzey Kafkasya'daki Derbent, Gürcistan'nın Kvemo Kartli, Azerbaycan'ın Kazah, İran'ın Sulduz bölgelerinde yaşayan Azerbaycan Türklerini oluşturan etnik boylardan biridir.

Karapapaklar

Karapapaklar ("Karapapaklar / Terekemeler" şeklinde de ele alınır, Karapapah, Karapapahlar, Qarapapaq), Türkiye'nin Kars, Muş ve Amasya civarında, Kuzey Kafkasya'nın Derbent, Gürcistan'ın Borçalı (Kvemo Kartli bölgesi) ve Karaçöp (Kaheti bölgesinin Sagarejo kasabası), Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Kazak (Qazax) ve çevresi ile İran'ın Sulduz (Nakadeh) bölgesinde yaşayan Türk halkıdır.Ahmet Caferoğlu, Türk Kavimleri, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1988, s. 69. Ahmet Caferoğlu, kuzey Azerbaycan ve Gürcistan'dakilerin tamamen göç ettiğini ve Türkiye'deki yerleşim yerlerinin Kars ve Muş olduklarını belirtmektedir. == Etimoloji == === Terekeme === Terekeme sözcüğünün doğum yeri Azerbaycan,Gürcistan ve Hazar sahasıdır.S. Dündar, Terekemeler (Karapapak türkleri).Karapapaklar diğer bir adı olan Terekeme adı Arapça, Türkmen kelimesinin çoğulu Terakime 'den gelmektedir.Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, "Türk dünyası araştırmaları", 1981, s. 216. === Karapapak === Karapapaklar ise Kafkasya'da siyah astragan kalpak giydikleri için komşuları bu adı vermişlerdir.Nevzat Özkan, Türk Dilinin Yurtları, Akçağ Yayınları, 2002, ISBN 978-975-338-436-0. == Tarih == === Kökenlerine dair tezler === Bazen Karakalpaklarla karıştırılır. Fakat Karapapaklar Oğuz Türkmen karakterli ve Karakalpaklar ise Kıpçak karakterli Türklerdir.Yaşar Kalafat, İran Türklüğü - Jeokültürel boyut -, Yeditepe, Şubat 2005, ISBN 975 6480 25 4, s. 57-58. Karapapakların kökeninin Oğuz yada Kıpçak oluşu konusunda farklı görüşler vardır. Bu görüşler esas alındığında karapapaklarla karakalpaklar arasında bağlantı kurulabilir. Şöyleki Oğuzlara müslüman olduktan sonra "Türkmen" denmiştir. "Terekeme" ise bu "Türkmen" kelimesinin başkalaşmış halidir. Yani "Oğuz" kökenli Türkmenlerle "Kıpçak" kökenli Karakalpaklardan; bir değişle karapapaklar, başka bir değişle "terekemeler" türemiştir.}Kotlyar İ. F. Polovçı v Qruzii i Vladimir Monamax. - V kn.: İz istorii ukrainsko-qruzinskix svyazey. Ç. 1. Tbilisi, 1968''Ciznopianie çarya çarey Davida. Perevod s drevnoqruzinskoqo, primeçaniya i kommentarii Y. Nasibova. Sm. Srednevekovıy Vostok: istorii i sovremennost. Pod red. Z. Bunyatova. Baku, 1990. === Safeviler dönemi === I. İsmail, 1520 - 1522 yılları arasında Şiiliği yaymak için Kartli'ye saldırmıştır. I. İsmail öldükten sonra Tiflis'te Şiiliğe karşı isyan başlamış ve 1549'da Borçalı'daki Karapapaklar Osmanlı padişahı I. Süleyman'a bağlılıklarını bildirmiştir. Fakat 1555'da imzalanana Amasya Antlaşması ile Safeviler'de kalmıştır.Semra Alyılmaz, "Borçalı (Gürcistan) Karapapaklarının / Terekemelerinin Tarihine Dair", Yeni Türkiye, Yıl 8, Sayı 43, Ocak-Şubat 2002, ISSN 1300-4174, s. 290. Bolçalı'daki Karapapakların bir kısmı kırmızı bir şerit bağlayarak Şia olduklarını göstermiştir. Diğer kısım da başlarına koyun derisinden karapapak koyarak Sünni olduklarını göstermiştir. Sünnilerin bir kısmı göçe zorlanmıştır. I. Tahmasp'ın ölümünden sonra Safevilerin baskılarına karşı Gürcüler ile birleşmiştir. I. Abbas döneminde Şii olmayanlara Sakal vergisi uygulanmış ve tekrar göçleri artmıştır. === Kaçarlar dönemi === Kazaklara dayanan Karapapaklar 1828 tarihine kadar Kuzey Azerbaycan'ın Kazak-Şemseddin Hanlığında Borçalı Nehri kıyılarında ve Revan-Gence arasında, Gökçegöl civarında yaşamaktaydılar.Ali Sinan Bilgili, 'Azerbaycan Türkmenleri Tarihi', Türkler, C. 7, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-33-1, s. 29. ==== Rusya-İran Savaşı ==== 1826-1828 Rusya-İran Savaşı esnasında Azerbaycan Genel Valisi Abbas Mirza tarafından Azerbaycan'dan çıkararak Uşnu'nun doğusunda 15. yüzyılda Mukri Kürtlerinin elde ettikleri Sulduz'a yerleştirilmişlerdir.Ahmet Caferoğlu, a.g.y. 1828 yılında imzalanan Türkmençay Antlaşması'ndan sonra bir kol Meraga'nın Suldus Nahiyetine, diğer kol Kars, Çıldır, Sarıkamış, Arpaçay, Iğdır, Albaba, Çaldıran, Sökmenova, Karaköse ve Taşlıçay civarlarına göç etmişlerdir. Suldus Bölgesinde Ağcarevane, Ali Dervişli, Çakal Mustafa, Çelebi, Delice Ahi, Hamidşah, Kızanlu-yı Şiran, Mamaşalu, Okçı, Sultanlu, Tavuklu, Timur gibi aşiretler yaşardı. === Rusya İmparatorluğu dönemi === Aynı kaynakta 1878-1881 yıllarda Rusya İmparatorluğu'nun yönetimine girmiş (1878) bu bölgeden Osmanlı`nın elinde kalan topraklara 82.000 Müslüman`ın göç ettiği yazılıyor, onlardan 11 000 kişi Kars`tan gitmiştir. ==== Kars Oblastı ==== } Von Hellwald'ın (1878-99) kaydettiğine göre, Rus işgalinden önce Osmanlı topraklarında 105 köyde 29.000 Karapapak yaşıyordu. kockoy}
Rusya İmparatorluğunda Tatarlar (Azeriler başta olmak üzere Türk halklarının genel adı)'dan farklı olarak Karapapak mevcuttu. Brockhaus ve Efron Ansiklopedisi`nin aktardığı verilere göre, 1 Ocak 1892 tarihinde Kars Oblastı 200 868 kişi (1 verst karede 12 kişi) iskan ediyordu. Ce onlardan 7% Rus, 13.5 % Yunan, 15% Kürt, 21.5 % Ermeni, 24% "Türk", 14% Karapapak, 5% Türkmen idi. Карсская область 1897'de ise Kars Oblastı'nın toplam hümusu 290.654 kişi (Erkek: 160.576, Kadın: 130.083, kentte yaşayanlar: 37.838) olup ana dillerine göre nüfus, 73.406 Ermeni, 63.547 Türk, 42.968 Kürt, 32.593 Yunan, 29.879 Karapapak, 27.856 Rus (5.279 Küçük Rus dahil), 8.442 Türkmen, 2.347 Tatar ve 6.383 diğer gruba bağlı olanlardan ibaretti. Dinlere göre nüfusun 14% Ortodoks, 5% Hristiyan sektant mezhepleri, 21% Ermeni-Gregoryan, 0.75% diğer Hristiyan inançlar, 47% Müslüman (37% Sünni ve 10% Şii), 11% Alevi, 1.25 % Yezidi idi. Rus nüfusun büyük kısmı sektantlar (molokan, duhobor, prıgun ve diğer mezhepler), Yunanlar †” Ortodoks, Türkler †” Sünni Müslüman, Karapapaklar †” Sünni ve kısmen Şii, Terekemeler †” Ali-Allahi Şiileri, Kürtler †” Sünni Müslüman ve kısmen Yezidi idi. Karapapakların nüfusun diğer kısmı gibi hayvancılık ve toprakla uğraştığı, Terekemelerin bir kısmının Kürtler`le beraber göçebelik yapması söyleniyor. === Sovyet dönemi === Diğerleri ise 1921'de Rusların çekilmesiyle Kars'a geldiler. Bunlar Gümrü Antlaşması'yla gerçekleşen nüfus mübadelesiyle Akbaba, Tiflis, Kazak ve Borçalıbölgelerinden göç ettiler. }
1926 Sovyetler Birliği nüfus sayımına göre Güney Kafkasya`da 6.311 kişi kendini Karapapak olarak tanımlamıştır (3252 erkek ve 3059 kadın). Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам Ğ¡Ğ¡Ğ¡Ğ  1939'da Stalin tarafından "Azerbaycanlılar" adlı etnik grubun yaratıldıktan sonra Ahıskalılar dışındaki Azerbaycan'daki diğer bütün Türkler gibi nüfus sayımlarında görünmez olmuşElnur Ağoğlu, "Azerbaycan'ın Etnik ve Demokrafik Yapısı", Türkler, C. 19, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-52-8, s. 218. ve Büyük Sovyet Ansiklopedisi'nde de Azerbaycanlılar ya da Azeriler'in önde gelen etnik grup olarak sayılmıştır. } "Азербайджанцы". Büyük Sovyet Ansiklopedisi. == Din == Karapapaklar genellikle İslam dini Hanefi mezhebine mensuptur.} Peter Alford Andrews, Türkiye'deki Karapapakların Sünni / Hanbeli olduğunu aktarmıştır. Terekemelerin Şii olduğu söylenirse de Aleviliğe benzeyen özel bir mezhepten olduğunu aktarmaktadır.Peter Alford Andrews (Çev. Mustafa Küpüşoğlu), Türkiye'de Etnik Gruplar, ANT Yayınları, İstanbul, 1992, ISBN 975-7350-03-6, s. 99. Azerbaycan ve Gürcistan'ın bir kısmında ve İran'da Sulduz'daki Karapapaklar Şii Caferí'dir. == Dil == Ahmet Caferoğlu, Karapapakların dillerinin "öz Türkçe" olduğunu yazmaktadır.Ahmet Caferoğlu, a.g.e., s. 70. İslam Ansiklopedisi'ndeki Terekemeler (Karapapak Türkleri) maddesinde, Azerice'nin bir şivesini konuştuğu yazılmaktadır.İslam Ansiklopedisi, Karapapaklar,s.470.S.Dündara göre de Karapapak Türkleri Azerbaycan Türkçesi'ni konuşmaktadır.S. Dündar, Terekemeler (Karapapak Türkleri), }s. 411 Andrews ise, ana dillerinin Azeri diline yakın Batı Oğuz dillerinden biri olan Karapapakça olduğunu ve Karapapakların Terekeme lehçesinin Karapapakça'dan daha kaba olduğunu ileri sürdüklerini taktarmıştır. == Nüfus dağılımı == === Türkiye === ==== Gürcistan ==== Resmi kayıtlara göre Borçalı'da 260.000 civarında Karapapak yaşar. Gürcistanda 2002 nüfus sayımı sonuçları (PDF dosyası) } ==== Azerbaycan ==== Özellikle Kuzey Azerbaycan da cogunlukla Karapapaklar yaşar. === İran === Özellikle Sulduzda yaşamaktadırlar. Hemedan ve Arak şehirleri arasında bulunan Bozçalu Bölgesinde} de 50 bin civarında karapapak yaşar.

Not

}

Kaynaklar

Vikipedi

Yanıtlar